BRIEF CHRONICLE ON THE DESCENDANTS OF OUR MUSACHI DYNASTY

BRIEF CHRONICLE ON THE DESCENDANTS OF OUR MUSACHI DYNASTY

(1515)

...
I, Lord John (Giovanni) Musachi, Despot of Epirus, having been expelled from my home by the Sultan and having been deprived of the said country, arrived in the Kingdom of Naples where King Ferdinand of Aragon, caring for my essential needs and those of my family, promised to assist me and give me land in Apice as well as other things. He also accepted us at his court. It was my misfortune, however, that he perished and that unexpected wars began. I was left like a ship without a rudder in the midst of a great storm, not even knowing the Italian language. But as it please God, I was able to raise you and ensure that you were nourished in that country, you my children, Lord Theodore, Lord Adrian, Lord Constantine and your two sisters Lady Helena and Lady Porphida, though this was not accomplished without trial and tribulation. When I arrived in this country, you, Lord Theodore, were one and a half years old, and you, Lord Adrian, were one and a half months old, whereas you, Lord Constantine, were born in this kingdom.
I wish you to know that the destruction of the Byzantine Empire, which also meant our own destruction, began with a disagreement between Palaeologus and Cantacuzene. This led to Palaeologus asking assistance from Murad I, the King of the Turks.. The latter set foot in Europe, it is said, in 1363.
Passing through all these countries, he occupied much land, among which was the city of Adrianopole (Edirne). When Murad the Second took power, he seized Serbia and Bulgaria in a huge onslaught. Lazar, the Despot of Serbia, and King Marko of Bulgaria and Theodore Musachi, the second-born of our family, and the other Lords of Albania united and set off for battle, which the Christians lost. It was there that the above-mentioned Theodore, who had a large band of Albanians with him, was slain. The said Lazar of Serbia was taken prisoner and later slain. Now began a period of continuous warfare with the Turks in Albania, in which many lords and gentlemen gave their lives. As mentioned above, it was a lack of courage among them that caused them to lose their states. The city of Croya (Kruja) fell during the reign of Bayazid the First, as later did Velona (Vlora), although we defended them without interruption. Nonetheless, the power of the sultan continued to grow and our power continued to diminish.
After a fierce attack by Bayazid, my grandfather, Lord Andrew Musachi, was dispossessed of a part of Devoli (Devoll) and Musacchia (Myzeqe), which he recuperated. He never lost any other part of the country. My father and your grandfather, Lord Ginno (Gjin), reigned over the country of our forefathers and, though he lost part of Myzeqe, he was able to retrieve it.
All the young lords of Albania thus died in battle. Only the following lords remained alive: Lord Arianiti Comnenus, Lord Coico (Gojko) Balsha, Lords Nicholas and Paul Dukagjini, my father Lord Gjin Musachi, Lord Andrew Thopia and Lord Peter Spani. They all lived to an advanced age and most of them reigned long. They had other children, too, but few in number because they were tied down by continuous warfare. Nonetheless, they defended the land as best they could, although they did lose much of the country.
Later, during the reign of Murad the Second, Scanderbeg arrived, the son of Lord John Castriota, who ruled over Matia (Mat) in Albania. His father had given him and his two brothers as hostages to the said Murad when they were all small. The other two died. When he turned Turk, the one called George Castriota became known as Scanderbeg, meaning Alexander and Bey, which is a ruler. When he grew up, he managed to gain influence and was clever and courageous. When his father died, he escaped from the sultan. It is said that when the sultan sent the Pasha of Roumelia to fight against the Hungarians, he sent Scanderbeg with him. The said pasha was defeated, the Turkish army routed, and the said Scanderbeg took flight with the others. As fate would have it, the chancellor of the pasha happened to be with him. Scanderbeg took him prisoner and forced him to issue a decree in the name of the sultan for the governor of Kruja to cede that territory to him. The chancellor finally agreed to sign the decree, although against his will. So he then slew the said chancellor so that nothing of the matter would ever be revealed. He then took to the road with a number of Albanians who were with him and, having arrived in Albania, entered Kruja. He presented the decree to the governor and the governor turned the place over to him. He thus became Lord of Kruja, a mighty fortress. All the rulers of Albania rejoiced at the event and Scanderbeg immediately became a Christian.
He then summoned the said rulers of Albania to a meeting at Alessio (Lezha). Some came in person and others sent their representatives. Thus the said Scanderbeg became their commander-in- chief in Albania and each of them donated either men or money according to his capabilities. Other sons of these noblemen also served under his command, taking part in the war and defending their country.
The said lord was skilled and courageous in warfare and became commander-in- chief, and everyone obeyed him.
The said Scanderbeg married the daughter of Lord Arianiti Comnenus and this lord sent my father, Lord Gjin, as a match-maker because the said Lord Arianiti was the brother-in-law of my father. He was married to Maria Musachi, the sister of my father, by means of whom, as I said, the marriage was concluded. He took Lady Andronica Comneniates for his wife, who was my cousin, and she adopted the surname Scanderbeg from her husband. Later, the said lord, by means of his virtue, his courage and with assistance from these other lords, carried out many an onslaught against the Turks and won many victories, though not without losses on the part of our lords and cavalrymen.
But in the end, the forces of the sultan increased and when Bulgaria, Serbia, Bosnia, the Morea and everything else that remained of these countries were taken, we were no longer able to resist.
They also took away from us Myzeqe and Belgrado (Berat), the aforementioned capital thereof. My father died a little earlier, not only of old age, but also of suffering and despair. His brother-in-law Arianiti Comnenus also perished.
Lord Scanderbeg, realizing that he was being overwhelmed by the enemy and that there was little hope left, fell sick with a fever in Lezha and died in 1466 at the age of sixty-three. You can imagine how much land was lost with [the death of] such a commander. There were few sons of noblemen left alive after such long and bloody battles. Almost all the old men had perished, either of old age or out of despair.
Lady Scanderbeg, his wife, departed for the Kingdom of Naples when her husband died. With her were their young son, Lord John, and my two sisters, whose husbands had been slain in fighting. One of them was Lady Maria who is the wife of Lord Musachi Comnenus, commonly known as Dangelino. The other one was Lady Helena who was married to Lord George Carles.
The aforementioned Lady Maria took with her only her grown-up daughter Lady Porphida. Helena also had a daughter with her, called Voisava. Other women arrived, too, and were well received by the said king.
I stayed behind in our country and the other noblemen remained on their land for a short time, for as long as the Venetians remained to support us. We were constantly wearied and were under attack for about six years. I had very little of the country under my control, for the other part of it had been captured.
I was still in our country, in Lesser Myzeqe, also known as Tomonishta, when King Frederick of Aragon, who was crown prince at the time, proceeded with the army of King Ferdinand, his father, to take Durazzo (Durrës) from the Venetians. I was called to assist by the proveditor of the Venetian government, which was situated in the said city of Durrës. I arrived in support of the Venetians with good troops, both infantry and cavalry, and freed Durrës from the said prince, Don Frederick. But the Venetians later made peace and I did not want to be part of it. Indeed they treated me as if I had been defeated. Such was my recompense.
Meanwhile, Mehmed, the prince of the Turks, had written me many letters and stated in them that in case I wanted to go over to him, taking you, my sons, with me, and would swear to abide by his faith, he would make me governor of the whole country and would keep us at his court and would make you great rulers. But at no time did I wish to abandon my true and holy faith, nor did I wish to inform you of his offer. I did not want to give way to greed and honours, despite the arguments he utilized to persuade me. Indeed, this very sultan later made peace with the Venetians when they gave him Scutari (Shkodra).
Not only did I refuse to have anything to do with this affair, but they wanted to hand me over to them. Because of this, some of the gentlemen of Durrës advised me to take flight immediately. I was obliged to dress up in the night and, thus disguised, set off on a boat which departed, without anyone knowing who I was. I arrived in this country in about the year 1476. Such was the situation of the other rulers of Albania. Some departed and others turned Turk. All of them were ruined. My wife, your mother, Maria Dukagjini, was in her last month of pregnancy with Lord Adrian when we were in flight in the city of Durrës, and hid at the home of some noblemen, who were friends of ours. It was there that the aforementioned Lord Adrian was born. He was taken to be baptised as if he were a baby of a peasant found somewhere, so that no one would know whose son he was and who his godparents were. Lord Theodore and Lady Helena found refuge with other noblemen, without betraying who they actually were. But subsequently, when suspicion arose, the Turks came and searched the town for your mother and her children. Your mother hid in the headboard of a bed under a feather mattress and the bed was made up so that no one would notice her. When the Turks searched the house, they were unable to find her, thanks to God in his mercy. In this manner, she and her children were saved from the wrath of the Turks and were not delivered into their savage hands. The aforementioned noblemen and some other good people, who were our vassals, managed within a month to lease a boat and send her and her children secretly to Apulia, where they arrived safe and sound.
For this reason, I beg you, my children, to fear and to love God, and I appeal to you to be good Christians, if you wish to have my blessing, for it was the sins of the rulers of the Greeks, and indeed our own ones, too, which first plunged us into this abyss of pain and suffering. Be humble and devout and always avoid sin. Have faith in the Holy Trinity and in the Most Sacred Mother of our Saviour, who will save your souls and give you good health. Take to heart Christian teachings, do good and righteous deeds and return to your homeland.
I am leaving you with this brief chronicle, so that when God in his mercy should deign to return you to your homeland, you will at least know some details of your country and of your forefathers. From the little information I have, I would like to inform you of the names of your forefathers, who held sway and who were expelled from your land and country by the sultan. Alas, I cannot tell you anything of the first ruler in ancient times because the chronicles of this country have been lost, but I do wish to bring to light the little I know and what people have told me.
They say in fact that our dynasty stems from the city of Constantinople and came to rule over Epirus in Albania.
From the start, it is important that you learn our family name, and what the reason was that we are called Molosachi. You should know that our family name comes from the land of the Molossi, known as such since ancient times. We were rulers of that land and thus they called us. The word Molosachi was then corrupted into Musachi.
You should also know that the emblem of our dynasty since ancient times has been a flowing fountain which flows in two streams, one on each side. This is the fountain of Epirus about which many authors have written that it extinguishes a lit torch and lights an extinguished torch. Later, we also had a two-headed eagle crowned with a star in the middle, and as you know, we have cherished this fountain ever since that time for undertakings and ceremonies.
These arms of ours are ancient, and both the arms and the family name come from that country.
The emblem of your mother’s dynasty is a white eagle. She comes from the Dukagjini family, a noble dynasty, so do not forget where you come from.
I can confirm to you that Andrew Molosachi or Musachi was the sebaston cratos and ruler of Epirus, which in Albanian is called pylloria. He ruled all of Myzeqe and other districts.
This Myzeqe is the country of the Molossi and was thus named after them. We have been the rulers of that country from ancient times to the present day and took on the family name Molosachi, but the word Molossia was corrupted and is pronounced Mosachia and in Albanian it is called Myzeqe. This Molossia is in actual fact Epirus, as was mentioned above. It is a part of the whole land to be described below, which today is part of Epirus as far as I remember. I am telling you what I know and what I have heard.
May you know that sebaston cratos means commander-in- chief of the emperor. It is one of the five titles which the emperor accorded. Lord Andrew Musachi held this title.
When you come upon the city of Belgrade (Berat), you should know that it is the one in Epirus and in Myzeqe, and not the one in Hungary.
When you come upon the name Theodore Musachi Chiscetisi (Kishetisi), know that Kishetisi means long-haired. And indeed they wore their hair long. In Albanian, the word ‘kishet’ (gërshet) means ‘braids’ and that was the way they were accustomed to wearing their hair, as far as I remember. Even in our times, they usually wore their hair down to their shoulders in our principality. This is why I mention this.
And when you come across the term despot, be aware that this means prince and is the foremost title given by the emperor.
I must explain in particular what this post or title means, which in spoken Greek is called sevastocrator. In written Greek, they say sebaston cratos. The meaning is as follows: sebaston means ‘consecrated, honourable, venerable, worthy of honour, reverence and respect,’ in Latin augustem et venerabile thus sebasto civitas Augusti nomine dedicata, cum antea Samaria diceretur (Strabo, book 16). The word cratos means ‘power, government or reign,’ in Latin potentia, imperium. Such is the meaning of the title sebaston cratos. This is explained in the dictionary and the Greeks have explained it in the same way. Thus, as I have stated, sebaston cratos or in the spoken language sevastocrator, has the significance of the aforementioned dignitary, being a combination of two words, sebaston and cratos.
As far as I remember and have heard, the forefathers of our Musachi dynasty are the ones referred to here below:
Lord Andrew Sevastocrator, and after Andrew comes
Lord Theodore Kishetisi, and after Lord Theodore comes
Lord Andrew the Despot, and after Lord Andrew the Despot comes
Lord Gjin, and after Lord Gjin comes
Lord Andrew, and from Lord Andrew comes
Lord Gjin, my father, and from Lord Gjin I come
myself, Lord John, and from me come
you, Lord Theodore, Lord Adrian and Lord Constantine, my sons.
I have informed you in this written chronicle of the forefathers of our family in direct lineage. Now I would like to make known what regions they governed, as far as I am aware.
Lord Andrew Sevastocrator possessed and ruled over the regions referred to below:
The town of Berat which is the capital of Myzeqe, i.e. the whole region of Myzeqe beginning on one side at the border with a village called Carugua (Garunja), and at another side with the village of Giossi (Gosa), and at another side with one called Basti (Bashtova) and on another side with one called Miliota where the river Shkumbin flows, and all of Myzeqe from the town of Berat down to the river Vjosa, to a place called the Two Stones.
He also possessed and ruled over the other part of Myzeqe, near the aforementioned town of Berat, at Tomonishta, which is in Lesser Myzeqe.
He also possessed and ruled over the region of Selenizza (Selenica) right down to the coast, which has many villages.
He also possessed and ruled over the region of Tomorniza (Tomorica) with all the villages in the valley and on the mountainside of Thomorri (Tomor). These are about sixty villages in all, beginning with Dardasi (Dardha) and all the others at Tercotigue (Tërrova).
He also possessed and ruled over the region of Sclepari (Skrapar) with eighteen villages. He also possessed Serchi, Midegni, Sereci (Zerec) and Duscari (Dushar).
He also possessed and ruled over the region of Opari (Opar) which is inhabited by Slavs, with the hamlets of Festazzi (Peshtan), Beci, Maserecchi (Mazreka), Lodari (Lavdar), Mariani (Marjan) and Ceriasceli (Çemerica?), all of which are inhabited by Albanians.
He also possessed and ruled over the region of Greater Devoll. It should be noted in this respect that there is a place there called Vescop (Voskop), which is in ruins.
He also possessed and ruled over the town of Corizza (Korça) up to a village called Savoiana (Sovjan) and also the village of Viola, where they catch many big fish and eels.
He also possessed and ruled over the region of Lesser Devoll up to Nestramo, a town which is in ruins.
He also possessed and ruled over the town of Costurri, including all the surrounding villages. He took this town by force of arms from King Marco. I would like to stress in this respect that the said town of Costurri or Castoria is a fair town with a broad plain leading to it.
From this Lord Andrew Molosachi was born Theodore Musachi Kishetisi who possessed all the above-mentioned lands.
From this Lord Theodore was born the second Lord Andrew Musachi, who was sevastocrator and who fought with King Vukashin. Vukashin was the king of Bulgaria who ruled land almost all the way to Adrianopole and who was always among the great enemies of the emperor of Constantinople.
The king had made ready a great army and had arrived to attack Epirus, which was under the rule and reign of the aforementioned Lord Andrew. The aforementioned Lord Andrew, getting wind of the activities of the said king, assembled a great army from his country. He took with him all the barons and nobles and indeed his relatives and friends, and set out to meet the said king. They met at a place called Mount Peristeri where there is a spring called Dobrida which is the border between Albania and Bulgaria. And as the day dawned, the said king was vanquished in those cliffs. He was taken prisoner, as was a son of his called Duslandi. When he received word that Lord Andrew had won such a victory, the emperor of Constantinople rejoiced, since Lord Andrew had removed his greatest foe almost from under the walls of Adrianopole. As a token of his delight and pleasure at such a great victory, the said emperor bestowed upon him his coat of arms, that is, the two-headed eagle crowned with a star in the middle, this being the imperial coat of arms, and gave him the title Despot of Epirus, and with it, a golden seal as a sign of authority. He also sent him a despotic throne into which the above-mentioned eagle was wrought in pearls. He was also invested with the town of Castoria, which Lord Andrew had taken by force from King Marco. In this undertaking, he had called upon the assistance of his son-in-law, King Balsha, who was married to Lady Comita Musachi, his first-born daughter.
He had also called upon the assistance of his other son-in-law, Lord Groppa, ruler of the town of Ocrida (Ohrid) which included much surrounding land belonging to him. The town of Ohrid is situated beside a lake from which the river Drin springs and in which many carp, trout and other fine fish are caught. This Lord Groppa of Ohrid was married to Lady Chiranna, his second daughter. Thus he subjugated the said town of Castoria which remained under the rule of our family.
From the said Lord Andrew Molosachi the Despot were born three sons and two daughters. The first-born was called Lord Gjin, the second Lord Theodore and the third Lord Stoya. Of the daughters, the first one was called Lady Comita Musachi and the second Lady Chiranna. He left all of his land, with the exception of Berat, Myzeqe and Castoria, to his first-born son, Lord Gjin Musachi. To his second son, Lord Theodore, he left Berat and Myzeqe, and to his third son, Lord Stoya, he left Castoria with all the villages and estates belonging to it..
His first daughter, the above-mentioned Lady Comita, was married to the said King Balsha who held sway in Shkodra, Bar, Kotor, Šibenik, Trogir and much other land. His second daughter, Lady Chiranna, was married to the said Lord Groppa, Lord of Ohrid or Debria (Dibra).
The first-born, the said Lord Gjin, had five children, the first of whom was called Andrew Molosachi, the second Lord Materango, the third Lord Blaise, the fourth Lord Bogdan and the fifth Lord Laldi.
From this third Andrew Musachi was born Lord Gjin, my father, and from Lord Gjin, were born me, Don John, and my brother, Lord Andrew, as well as six girls.
I myself, Don John Musachi, had three sons and two daughters. The first one was Don Theodore, the second Don Adrian and the third Don Constantine. My first daughter is Donna Helena and the second Donna Porphida, who is staying with Queen Joan, sister of the Catholic king, who is Queen of Naples and the wife of King Ferdinand the Elder. From my brother Lord Andrew was born Lord Gjin.
This second Lord Andrew, who captured the said King Vukashin, King of Serbia and Bulgaria, was married to the daughter of Lord Paul Sevastocrator. His wife was called Euthymia, meaning ‘honoured.’
This Lord Paul ruled over a province called Ghora (Gora) which is near Lake Ohrid. Lord Andrew Musachi, the said second despot, and his wife, Euthymia, as she was called, were buried in the town of Durrës, within the church of Saint Anthony, to the right side of the main altar, in a beautiful grave made of marble and containing the following epitaph: ‘Here lies Lord Andrew Molosachi, Despot of Epirus.’
From the said Lord Andrew, the second, was first born the said Lord Gjin, who married Lady Suina, the daughter of Lord Materango Arianiti Comneniates.
The son of the said Lord Gjin was Lord Andrew the third and was married to Lady Chiranna who was the daughter of Lord John Sarbissa (Zenevisi), lord of the town of Ariocastro (Gjirokastra) and Evaguenegiana (Vagenetia), an extensive territory. This lady received as her dowry a territory called Grabossa.
This Lord Andrew the third had two sons and two daughters. The first son was called Lord Gjin the second, and the second one Lord Theodore Musachi. The first daughter was called Lady Maria and the second Lady Helena. This Lord Gjin the second was married to Lady Chiranna, who was the niece of Lord Paul Sevastocrator, and from the said Lord Gjin, I was born, Lord John. The aforementioned second son, Lord Theodore, his brother, was slain in warfare with the aforementioned sultan and left no direct heirs. My father, the said Lord Gjin, became his heir. The said Lady Maria, the sister of my father, was married to Lord Arianiti Comnenus, Lord of Cerminica (Çermenika) and of Mochino (Mokra) and Spatennia (Shpat) up to the river Devoll, which divides his land from ours and constitutes the border. The second daughter, the said Lady Helena, was married to Lord Philip who had a large estate in Ragusa (Dubrovnik).
The said Lady Maria and Lord Arianiti Comnenus had eight daughters. The first was called Lady Andronica, the second Lady Voisava, the third Lady Chiranna, the fourth Lady Helena, the fifth Lady Despina, the sixth Lady Angelina, the seventh Lady Comita and the eighth Lady Catherine.
The first daughter, Lady Andronica, was married to Lord Scanderbeg Castriota, who was Lord of Dibra, Mat and Kruja down to the sea, and of Deberina, also called Randesio (Renc?), and of the province of Guonimi (Gjonëm).
This Lady Andronica and Lord Scanderbeg gave birth to Lord John Castriota who was Duke of Saint Peter in Galatina, and this Lord John was married to the lady Donna Erina Palaeologus, who was the daughter of Lord Lazar, Despot of Serbia. They had many children who died. Only two of them survived: a boy and a girl, Don Prince Ferdinand Castriota who is Duke of Saint Peter, and a girl called Donna Maria Castriota.
The second daughter called Donna Voisava was married to Lord John Cernovichi (Cernojeviƒ), Lord of Montenegro and Zeta, and they had two sons. The first one was called Lord George and the second one was Lord Scanderbeg.
Lord George married and had two sons. The first one was called Lord Solomon, the second Lord Constantine, as well as three daughters. Two of the latter married in Hungary and the third one in Venice. The said Solomon died and Constantine married in Venice.
The second son, the said Lord Scanderbeg, turned Turk and now rules the land of his brother, which was given to him by the sultan for his having turned Turk.
The third daughter, Lady Chiranna, was married to Lord Nicholas Dukagjini. She was the only daughter among brothers, and gave birth herself to two sons. One died and the other turned Turk and became a pasha and a great commander of the sultan.
The fourth daughter, Lady Helena, was married to Lord George Dukagjini, from whom many children were born and all turned Turk. One called Scanderbeg is still alive and is a sandjak bey.
The fifth daughter, Lady Despina, was married to Lord Tanush Dukagjini. They had two children: a boy and a girl. The boy died. The girl, Lady Thodora, was married to [...] had two sons, Lord Blaise and Lord Jacob.
The sixth daughter, Lady Angelina, was married to Lord Stephen, son of the Despot of Serbia called Lord George. The said Lady Angelina and Lord Stephen had two sons and one daughter. The sons died. The daughter was called Lady Maria and married the lord Marquis of Monferrato. They had two sons. The first one was called Lord William who married the sister of Monsignor d’Alençon, who is now the dauphin of France. This nobleman had two children: a boy and a girl. The boy is now the Marquis of Monferrato and the girl married Lord Frederick, Duke of Mantua. The other brother, Lord George, died without children.
The seventh daughter, Lady Comita, married Lord Gojko Balsha who is Lord of Misia. They had two sons and one daughter. The sons died in Hungary. The daughter, Lady Maria, married the nobleman, Count of Muro, and had two daughters. The latter were called Donna Beatrice and Donna Isabel. The first lady, Donna Beatrice, married Prince Ferdinand Orsino, Duke of Gravina, and the other one, Princess Isabel, married Lord Louis of Gesualdo, Count of Conza.
The eighth daughter was Lady Catherine who was married to Nicholas Boccali. They had two sons, Lord Manoli and Lord Constantine Boccali, and two daughters.
Now let us turn to the five brothers who are as follows: Lord Andrew Musachi, Lord Materango, Lord Blaise, Lord Bogdan and Lord Laldi.
I have already told you about Lord Andrew. As to Lord Materango, I can tell you that he was the father of Lord Gjin Molosachi Materango. From this Lord Gjin was born Lord Andrew who turned Turk, and the father, Lord Gjin, was slain by the Turks. Their domain was known as Gora and as such, he was called Lord of Gora.
The third brother, Lord Blaise, had five sons. The first one was Lord Bogdan, the second Lord Gjin, the third Lord Constantine, the fourth Lord Theodore and the fifth Lord John. He also had two daughters. The Turks captured all the five sons and murdered them by breaking their bones with hammers. One of their sisters was married to Lord Constantine Miserri who was Lord of Guasciti and who was also slain by the Turks. The sultan made his son Pasha of Romania and gave him his daughter for wife. Another daughter was called Lady Theodora who was married to Lord Paul Zardari who was the son of Congo Zardari and ruler over a land called Zardaria. The said Paul had another brother called Caragnus begla (Karagush Bela?), who had two children. One of these was called Hasan Bey and the other Avar Bey, both of whom are now in Turkey. From this Lady Theodora and the said Lord Paul was born Lady Maria who was married to Lord Brana Conte (Vranakonti) , Duke of Ferrandina.
To the fourth brother, Lord Bogdan, was born a boy called Gjin Musachi Bogdan. Bogdan died and was survived by his son Gjin Bogdan who had a barony in Tomorica called Merlona (Milova).
Lord Laldi, the fifth brother, had a son called Lord Andrew Musachi, and this Andrew married Lady Theodora, the sister of Lady Comita who was married to Lord Andrew Musachi the Blind, Lord of Copes and of other villages.
Lord Andrew, my grandfather, had two sisters. The first was called Lady Helena and the second Lady Condisa. The said Helena was married to Lord Ajdino Clopes who was Lord of Vresda (Vreshtas?) and had two sons. One of these was Lord Haxhi Bey and the other one was Lord Hasan Bey. He also had a daughter called Lady Despina who was married to Lord Ali Bey, a Turk from the sandjak of Ciorno. The said Lord Haxhi Bey had sons, one legitimate called Hajdin and the other a bastard called Agu Bey. Four children were born to the said Lord Hasan Bey. The first one was called Andri Bey, the second one Cler Bey, the third one Ali Bey and the fourth one Murad Bey.
The aforementioned Lady Condisa, the second daughter, was married to Suleyman Bey, from whom two sons were born: the first one was called Andri Bey and the second one Ali Bey.
Lord Petro Musachi was the cousin of my father. He was married to Lady Angelina and had a son called Hasan, whom the sultan made Pasha of Romania and who was slain in Persia during a war at the time against the Sofi. You should know that you have a relative in Turkey called Hajdar Bey, who was Lord of Svernia (Zvirina) near Sovjan. He was married to a blood cousin of mine called Lady Chiranna, the daughter of Lord Andrew Musachi the Blind. From the two of them was born a son called Hasan Bey. The said Lord Andrew the Blind was a blood cousin of my father and was married to Lady Comita, the sister of my mother, from whom three sons were born. The first was called Mighiria, the second Lord Paul and the third Lord Blaise.
I, Lord John, had six sisters. The first one was called Lady Suina, the second one Lady Maria, the third one Lady Helena, the fourth one Lady Comita, the fifth one Lady Condisa and the sixth one Lady Theodora.
The first one, Lady Suina, was married to Lord Musachi Comnenus, the son of Lord Comnenus Arianiti who ruled over a land covering part of Çermenika and part of Mokra. The main village there is called Liborasi (Librazhd), the other villages are called Drago, Stugna (Dragostunja) , Dorisa (Dorëz), Zuchisi (Qukës) and Guri (Gurra), in addition to other hamlets. The said Lady had two sons. One was called Comnino and the other Arianiti. She also had three daughters. Two of these died and the third one, the youngest, was called Lady Yela, who was married to the son of Lecca (Lekë) Dukagjini, called Cola (Kolë) Dukagini. He was killed and the sultan married the said Lady Yela off to Sinan Bey, who was the son of Bogdan Musachi. With him she had two sons, who are Turks.
The second daughter, Lady Maria, was married to Lord Musachi Comnenus, commonly known as Dangelino, who had a manor called Biesca (Bjeshka?) and quite a number of other hamlets in Çermenika and Tamadia. There are four Marguesi (Murras?) villages which are near Paglola (Pajova). The said Lady Maria had one daughter called Donna Porphida Comneniates who was raised at the court of Queen Joan, sister of the Catholic king, who is Queen of Naples and the wife of King Ferdinand the Elder. The said Princess Porphida was married to Lord Giulio of Valignano, a baron in the Abruzzi region, who was the great esquire of the said queen. Her children live in the town of Chieti. With her husband, she had two sons and two daughters. The first son was Lord Giovanni Giacomo of Valignano and the other one was Lord Geronimo who died leaving no heirs. The first daughter was called Lady Hipolita Maria and was married to the nobleman Baron della Tolfa, the son of Lord Gentile della Tolfa. The other daughter, Lady Joan, was married to Lord Giovanni Vincenzo Brancazzo, a Neapolitan nobleman, and had no children. The said Lord Giovanni Giacomo had two sons. The first one was called Lord Anthony and the second one Lord Julius Caesar, who are in the town of Chieti, as I have said.
The third daughter, Lady Helena, was married to Lord George Blandisi, or Carles, who owned Lower Dibra, Postea, Bellechi and many other villages. From him was born the lady Donna Voisava whom the said queen raised at her court and married to Lord Francesco Martino in Teano. She had many children: three sons and three daughters.
The first, Lord Frederick, had three children and then died. Lord Giovanni Ferrante died without sons. Lord Alphonso is in Teano and has children. Lady Porphida had one daughter by her husband, Lord Giovanni Battista Caracciolo, and died without sons. Lady Giovanna became a nun. Lady Andronica the third was married to Lord Giovanni Antonio Ayno, with whom she had one son.
The fourth daughter, Lady Comita, was married to Lord Arianiti, the son of Lord Musachi Arianiti, who owned a fine barony in Çermenika. All of their sons were killed and only one daughter remained, who was married to the son of Lord Helichis, the ruler of the land of Montenegro.
The fifth daughter, Lady Condisa, was married to Lord Duche, the son of Ajdin, who ruled over Neppe and many other villages in Shpat.
The sixth daughter, Lady Theodora, was married to Lord Voisavo Balsha or Basscichi (Balšiƒ), who had a fine territory. The said lord was the brother of the father of the lady Countess of Muro and was called Gojko Basha. The said Lord Voisavo died without children and the said lady later married Lekë Dukagjini, but had no children..
Let me also tell you that Lady Chiranna, my mother, had two brothers. The first one was called Lord John and the other one Lord Balsha. From Lord John was born Lord Paul and Lord Gjin, who turned Turk, and from Lord Balsha was born one son called John, who turned Turk, too, and one daughter who was married to the son of Lord Zorca.

Note

I would also like to inform you, my sons, that in Albania there are some regions which do not have rulers or even heirs at the moment. Among them is a place known as the region of Prespi (Prespa) and Torrichi, his son, whose country has now fallen to us because it belonged to our lineage.
There is also another region, the town of Gjirokastra and Vagenetia and Paracalo (Parakalamo) . In this region, there is a castle called Ostravilla which is now in ruins. This place belonged to Lord Simon Sarbissa (Zenevisi) who is the cousin of my father because Lady Chiranna, my grandmother, was the daughter of Lord Giovanni Sarbissa, Lord of Gjirokastra and of the aforementioned region. He was the nephew of my grandfather. Therefore, this land belongs to us, together with a place called Grabossa, which the said Lady Chiranna Sarbissa, my grandmother, received as her dowry.
There is another place called the town of Ohrid which is also called Dibra and which is an archbishopric. This town of Ohrid has a fine countryside, which earns it well over twelve thousand ducats of gold. This region belonged to Lord Groppa who was married to Lady Chiranna, the second daughter of Lord Andrew Muzachi the Despot, and since he had no heirs, it belongs to us.
Be aware, my sons, that on our land in Tomorica there is a hamlet called Orchova at the side of a mountain, and a river flows past the said hamlet from the other side. Between the said hamlet and the mountain flows a torrent and near the said torrent, on the mountain side of it, there is a vein of gold. Do not forget this, because it is our land.
Know also that the said country of Prespa, with all the land which was under the rule of Lord Comnino Prespa and of Torrichi, his son, are part of this inheritance from your grandmother, Lady Chiranna, as their closest relative. I also wish to tell you that within this region there is an island on which there is a place with a monastery and the body of Saint Archelao (Achilles).
I would also like to inform you that Vlora and the town of Canina (Kanina) with all their estates were part of our dynasty in ancient times and belong to you. If anyone should oppose you, asserting that they were ruled by Mark, King of Serbia, reply that this is true, but only in the following manner. You should know, my sons, as I mentioned earlier, that King Balsha was married to Lady Comita Musachi, the daughter of Lord Andrew Musachi the Despot. From him she bore a daughter called Regina who was married to Marko, King of Serbia. Gjin Molosachi, the brother of the said Comita, bequeathed to the said Regina, his niece, the said towns of Vlora and Kanina with all their estates as a dowry . However, the said niece latter died without leaving behind any heirs by her husband.. Nor did her mother, Lady Comita, leave any heirs by her husband, King Balsha. And since they now have no heirs, the said land returns to its bequeathers and, as such, it belongs to you and thus returns rightly to the domains of the Musachi dynasty.
You should also know that the town of Castoria which was formerly ruled by King Marco, from whom it was taken by force of arms by Lord Andrew Musachi the Despot, is a beautiful town with a broad entrance. The said Lord Andrew left it to his last son called Lord Stoya, who died leaving no heirs. It thus fell to his brother called Lord Gjin, your great-grandfather, so it has always been part of our dynasty, until it and other land fell to the sultan.
It must be noted, as I have said above, that the real name of Lady Scanderbeg was Andronica, from the house of the Comneniates or, more exactly, Comnenus, but she was called Scanderbega after her husband. She is my first blood cousin and was the daughter of Lady Maria Musachi, the blood sister of my father. She was married to Lord Arianiti Comnenus. Thus we are blood cousins, born of brother and sister.
May you know that Lady Maria of Balsha, now Countess of Muro, is my second cousin because she is the daughter of the aforementioned lady Donna Comita Comnenus, the sister of Lady Scanderbeg, who was the daughter of Lady Maria Musachi, my aunt. And the Duke of Saint Peter was also my second cousin because he is the son of Lady Scanderbeg, who is my cousin in flesh and blood.
You should also be aware that the Marquise of Monferrato is my second cousin, as she was the daughter of Lady Angelina, the sister of the said Lady Maria Musachi, both these women being daughters of Lady Maria Musachi, my blood aunt, the sister of my father.
And the great lady Donna Porphida of the Comneni is my blood niece, as she is the daughter of the lady Donna Maria, my sister. The said Donna Porphida was married to the aforementioned Lord Giulio of Valignano.
And the said lady Donna Voisava Carles who was married to Lord Francesco Martino, was my niece because she was the daughter of the lady Donna Helena, my sister.
It would also seem essential for me to inform you in this chronicle about the family of your mother, where she comes from and in what manner. I mentioned to you that she was of the house of Dukagjini and you should know why they were the ruling dynasty in Albania. It is said that they took their origins in ancient times from the Trojans and then moved to France. They had two sons who returned to Italy at the time when the King of France and other Christian princes were undertaking a campaign to conquer Jerusalem. Having thus arrived in Italy, one of the said brothers took up residence there and became Lord of Este and later, with time, of Ferrara, as they are now. The other brother, who was called Dukagjini, took part in the said campaign to conquer the Orient and then he returned to Albania. He took over an area called Sadrima (Zadrima) and villages called Fanti (Fan) and villages called Montenegro and another region called Paliti (Pult) and Flati (Flet). There he built a castle called Flet and had a small town called Sati (Shat) which is now destroyed. All the places which we mentioned above are now known as Dukagjini territory, named after their rulers, the lords of Dukagjini. The first Lord Dukagjini was slain by his vassals in the villages of Elefanti (Ndërfanë) because the bishop of that diocese had looked at his wife in a dishonourable way and the said lord slew the said bishop in the church of Saint Mary of Ndërfan. For this reason, the said lord and all of his household were slain. No one survived, with the exception of one little child who had hidden and was spirited off by one Stephen Progano of the village of Calameri (Kallmet). When the boy was old enough, the said Stephen gave him his daughter for wife. With the advice and assistance of the said Stephen, he took over the possessions of his original father and took on his name, i.e. Dukagjini. From this son were born many other children in direct lineage, many descendants whom I cannot remember, except for one George Dukagjini. He had two brothers, one called Tanusso (Tanush) and one called Dukagjini. The first brother, George, was Lord of Zadrima. The second one, called Tanush, was Lord of Fan and the rest of the country. The third brother, Dukagjini, had as his part of the country, eight villages in Zadrima. He married and set up house in Shkodra. They had children and from this third brother was born the dynasty of the Dukagjini which was in the said town of Shkodra and which is now in Venice where they are barons, as I have said.
Of the first-born son, the aforementioned George Dukagjini, was born Nicholas Dukagjini the Elder, and other brothers. Of the second son, Lord Tanush, was born a second George and other brothers, of whom many other heirs would later stem and rule over the land. Some of them died natural deaths and others in battle. Few of them survived, and finally there remained only one Paul Dukagjini who was married to the sister of Lord Arianiti Comnenus, the father of Lady Scanderbeg. When the said Paul and his sons perished, the dynasty of the true Dukagjinis died out. No one was left of this actual dynasty. There are only, as I have said, the ones in Venice, who stem from the last brother, the aforementioned Dukagjini.
Do not forget that Lord Gjin Musachi, my father and your grandfather, died in Sereziabunga and was buried at the church of Saint Mary which he himself had built in Bunga. His grave is just outside the church on the south side. My mother and Lady Chiranna, my grandmother, the mother of my father, also lies buried at the said church, on the west side. The said lady, my grandmother, built the church of the Holy Trinity in Laudari (Lavdar) near Ceria (Xerje) and, in the same fashion, our descendants built the church of Saint George in Erosto.
I am dividing my principality among you, my sons. God in his mercy has left it in your hands.
To you, Don Theodore, who were born first, I leave Berat and all its possessions, all of Myzeqe and the town of Kanina and its possessions and Sclipario (Skrapar).
To you, Don Adrian, I leave Tomorica together with all its villages and hamlets: Serchi, Midigni, Zerec, Dushar, Opar, Lavdar, Marjan and Vescopebeci. In addition, as I said, I leave to you the region of Opar and Lavdar up to the said hamlet of Marjan. I also leave you the region of Greater Devoll with the town of Korça and the hamlet of Sovjan.
To you, Don Constantine, I leave the whole region of Lesser Devoll and the town of Castoria together with all its villages up to Nostramo which is a ruined city.
I would also like you to know the titles of the Byzantine Empire. There are five major titles. The first title is that of emperor. The second title which has been accorded is despot which is the same in Greek as the Latin word for king. It is unique and sacred, similar to the status of a king. The emperor was wont to bestow this title upon his brothers, his sons-in-law, his brothers-in- law, his sons and other great nobles seen to be worthy of this title. It was accorded also in inheritance to their descendants, as it was to us in perpetuity. The third title was sevastocrator. The fourth title was magacissate (megas domestikos). The fifth title was pagnipersevastos (panhypersebastos) . These, after the despot, are high courtly titles, as I have said. Those who held any of these five titles were also addressed with the title ‘holy majesty’ (sacra maestà). They all had the right at receptions to bear their double-headed eagle in various forms and colours, as can be seen clearly in the seal of the pope, devised by a Greek called Gemisto.
In the Byzantine Empire, there were the following despots. The first one was the Despot of Serbia who was called Despot Vuk Vukoviƒ. He was succeeded by the Despot George, and George was succeeded by the Despot Lazar with his two brothers, but this despot did not survive long because his country was overrun by the sultan and their lineage was wiped out with his death. The second one was Despot Codrilli, the Despot of Sagorana. The third one was the Despot of Nicopolis and of Adrianopole. The fourth one was the Despot Andrew Musachi, Despot of Epirus. The fifth one was Despot Charles Tocco, Despot of Larta, the first despot of this family. From him stems Lord Charles who resides in Rome, the son of Leonard, who was the grandson of the said first Despot Charles. He had no legitimate children and his inheritance was taken over by the said Lord Charles the Second.

Despots of the Palaeologus dynasty

The sixth one was Lord Andrew, Despot of Risa. The seventh one was Despot Andronicus, Despot of Salonika. The eighth one was Despot Theodore, Despot of Silvera. The ninth one was Despot Demetrius, Despot of Mistra. The tenth one was Despot Thomas, Despot of Patras.
The first five aforementioned despots were the sons of the Emperor Emanuel of the house of Palaeologus. Thereafter came John Cantacuzene and there were other despots, too, but I don’t remember their names.
Know also that Lord John Castriota, the father of Lord Scanderbeg, was married to Lady Voisava Tribalda, with whom he had four sons and five daughters.
The first son was called Repossio, the second Stanisso (Stanisha), the third Constantine, and the fourth George. The said Repossio was a religious man and journeyed to Mount Sinai where he became a monk and died. The other three were given by their father to the sultan, as you learned earlier.
The first daughter was Lady Maria, the second Lady Yela, the third Lady Angelina, the fourth Lady Vlaica and the fifth Lady Mamiza (Mamica).
The first daughter, Lady Maria, was married to Lord Stephen Cernojeviƒ. The second, Lady Yela, was married to [...]. The third, Lady Angelina, was married to Lord Vladino Arianiti Comnenus. The fourth, Lady Vlaica, was married to Lord Balsha, and the fifth, Lady Mamica, was married to Lord Musachi Thopia.
From the said third daughter, Lady Angelina and the said Lord Vladino Comnenus or Comneniates was born the aforementioned Musachi Comnenus, commonly known as Dangelino. He was the nephew of Scanderbeg. He was married, as I have said, to my sister Maria, and from them was born Donna Porphida Comneniates who, as noted above, was with the queen. For this reason, she was called the Great Donna Porphida.
From the fourth sister, Lady Vlaica, who was married to Lord Balsha, was born John and Coico Balsha. This Lord Coico was the father of the lady, Countess of Muro.
The fifth daughter, Lady Mamica, was married to Musachi Thopia after Lord Scanderbeg forced him to divorce his first wife called Lady Zanfina or Suina Musachi and to marry Lady Mamica, his sister, as you will see later. The father of Lord Moses Comnenus Arianiti was Musachi, the brother of Lord Arianiti Comneniates. His mother was called Lady Voisava and this Lord Moses was married to the said Lady Zanfina or Suina Musachi, who had been the wife of Lord Musachi Thopia, whom the said Scanderbeg caused to be divorced. From Lord Moses and Lady Zanfina was born the father of Lady Joan Comneniates who is in Naples, married to Lord Paul Brancazzo. This Lord Moses was a courageous man.
I would like to add that our land in Tomorica had four barons whom I know of. One of them was Gjin of Bogdan who ruled over Barlois and five other villages. The other one was Bardi Fachiemiri (Bardh Faqëmiri) who had two other villages called Barci (Barç). Then there was Joan Visagni (Vishanj) and a Duke of Dobril (Dobrenj?) who had Gurisciti (Gurishta). Another was Basan Bilochisi who had only Disguimari, and there was another one who had only one hamlet called Aidin. There were also two others from the Cervota lineage. One was John Cervota and the other Martin Cervota. There was also a Count Balguri (Ballguri) who had a village called Guerbisi (Gjerbës) and who was the voyvode of Tomorica.
As I have stated, the said region of Tomorica belonged to our family and the said barons were subject to us, and the said voyvode was appointed as governor by our family. The word voyvode means the same as a captain or governor.
May you also know that Nicholas Saccati was baron in two villages in Sendia and had three daughters. The first one was married to Lord Comnenus Arianiti, the second one did not marry, and the third one was married to the father of Lord Domenico Sati. Lord Domenico was married to Lady Philippa Ivana and from her was born Lady Andronica, the wife of Lord Gjin, who resides in Misagne (Miza?).
I would like to add that the said Lord Musachi Comnenus, the father of the great Donna Porphida, and the aforementioned Moses Comnenus and another lord, Gjin Musachi, were all excellent horsemen and vanquished the Turks in a battle which they fought. Seeking victory with a vengeance, they cut many Turks to pieces who fled from them into the middle of the Valcha (Vajkal) valley. But the Turks were lying in ambush and they all turned against these lords and horsemen who fought on courageously in the middle of the valley and fled up onto a certain hill. At the top of the hill, there were Turkish infantrymen, and the said horsemen, not knowing who they were and believing them to be Christians, were taken prisoner and sent to Balaban Bendera, their commander who dispatched them forthwith to the sultan. Lord Scanderbeg sent a request to the sultan for the return of the prisoners, promising Turkish prisoners and some money in exchange. But advised by the said Balaban of their importance, he refused to free them. Indeed he skinned them alive one by one for a period of fifteen days and they died from this gruelling ordeal.
The said Musachi Comnenus was the nephew of Lord Scanderbeg and was called Dangelino because Angelina was the name of his mother, the sister of the said Lord Scanderbeg. The said Lord Musachi was married to the lady Donna Maria, my sister, from whom was born the said lady, the great Donna Porphida.
I wish to inform you that the town of Durrës belonged to Lord Andrew Thopia. You should also know that King Robert, who was the King of Naples, sent one of his bastard daughters to the Prince of Morea for wife, but a great storm rose at sea and drove her ship towards the said town of Durrës where she remained for several days. During this time, Lord Andrew fell in love with the said lady and she with him, and they agreed to live together. And so they did, and had two sons. The first one was called Lord Charles and the second one Lord George. You should also know that at this time King Robert invited his daughter and his son-in-law to Naples and murdered the two of them for what they had done.
The aforementioned sons fled back to their country. Later on, the said Lord Charles married Lady Voisava, the daughter of Lord Balsha, and had one son called George. This George pledged Durrës to the Venetians but he died without leaving heirs. The second son, Lord George, i.e. the brother of the said Lord Charles, married and had children, from whom the Thopia family descends.
You should know that Lord Musachi Thopia, otherwise known as Charles Musachi, was married to Lady Zanfina, otherwise known as Suina, with whom he had two children, a boy called Andrew and a girl called Yela. The said Lady Yela was married to Lord George Cernojeviƒ, and I have told you that Lord Scanderbeg broke up the marriage of the said Lord Musachi and Lady Zanfina Musachi, against the wishes of God and everyone and against the wishes of the children they had had, and forced him to marry his sister Lady Mamica. This lord had four sons and two daughters from his second wife. The sons turned Turk and the one daughter, Lady Yela, married Lord Andrew Musachi.
Lord Charles Thopia ruled over both Scurias, Fiisina and Blevisti in Taransa Minore (Lesser Tirana), Canabi (Krraba) and Fuorcha (Farka). And King Balsha, as I have said, held sway over Shkodra, Bar, Kotor, Šibenik, Trogir , Misia and much other territory and, in the end, the Balsha dynasty came to rule over the land of Misia.
The heads of the Dukagjini dynasty ruled over a region called Zadrima, together with the villages of Fan and some villages called Montenegro, as well as another region called Pult and Flet. All of this is now called the region of Dukagjini, including Lalla and the river Drin.
Lord John Castriota, the father of Lord Scanderbeg, ruled over the region called Mat. Later, Lord Scanderbeg became not only Lord of Mat but also Lord of Kruja, of Dibra and of Birina, i.e. of Randisia, Tomorista, Misia and the Gjonëm country down to the sea.
And Lord John Cernojeviƒ was lord of the region called Montenegro and Zeta.
Lord Arianiti Comnenus was lord of a part of Macedonia, i.e. of the region of Çermenika, Mokra and Shpat extending to the river Devoll which divides our land from his land and marks the border.
Lord Lecca Zaccaria was lord of a town called Dagno (Deja) near the river Drin.
Lord John Sarbissa (Zenevisi) was lord of the town of Gjirokastra and the region of Vagenetia and Paracalo (Parakalamo) . This then passed to the son of Lord John, called Lord Amos Sarbissa (Zenevisi) and, as I have said, it belongs to us.
Lord Paul Zardari was the son of Lord Drugo Zardari, who was lord of a region called Zardaria.
Lord Groppa was lord of the town of Ohrid or, more precisely, Aeleria which belongs to us, as I have said.
Lord Ercecho was Lord of the Duchy of Saint Sava which was situated in the Kingdom of Bosnia in the direction of Ragusa (Dubrovnik) and borders on Ragusan territory and Castelnuovo (Hercog-Novi) , which belongs to him. Thus this Duke of Saint Sava was commonly known as Chercecho. One person from his family lives in Venice and is married.
Lord Scanderbeg died on the 4th of December of the year 1466. He lived for 23 years after his return and conversion to Christianity. When he returned, he was about forty years old, so he lived to about the age of sixty-three. The war between the sultan and Lord Scanderbeg went on for about twenty-four years, and after his death, it continued with other lords of Albania for about another seven years. The said Lord Scanderbeg was intelligent and courageous and inclined to do good. He was the greatest ruler from among all his predecessors. After taking Mat, the principality of his father, he took possession of the town of Kruja, which his father had not owned, and later became commander-in- chief of the lords of Albania. After a short while, he aimed at ruling the whole country. He captured Lord John and Lord Coico Balsha, who were brothers, and sent them to King Ferdinand the Elder of Naples. The latter kept them in prison and he took over their principality which extended between Kruja and Lezha, the so-called the land of Misia. He also took the principality of Lord Moses Comnenus away from him, which was situated in Dibra, This Moses was a hearty man of strength and courage. As he was not able to put up such an act of violence as had been perpetrated against him, he fled to the sultan. The sultan made him commander of one of his armies and sent him to do battle against Scanderbeg. But later, Scanderbeg sent him a message begging him to return home, adding that he would treat him as a brother. Moses did return, realizing that he was not safe with the sultan and not wishing to waste any more Christian blood. When my father died, he also took Tomonishta away from us, i.e. Lesser Myzeqe. He did the same to other lords, too, taking away the lands of Commi (Koman?) and Randisia which could not be defended because he had raised an army of warriors, and the sultan was threatening to invade at any time. Great expectations were raised when Pope Pius II announced the formation of a crusade, but later, when the said pope died, the expectations began to wane and in the end, the sultan expelled us for our sins, as was the will of God, because we were simply in his way.
Be aware, my sons, that on our land in Tomorica there is a hamlet called Horcova at the side of a mountain, and a river flows past the said hamlet from the other side. Between the mountain and the said hamlet flows a torrent and near the said torrent, on the mountain side of it, there is a vein of gold. Do not forget this, because it is our land.
Note also that the other Dukagjinis do not stem from the dynasty in direct lineage, but have appeared on the scene recently to their good fortune. Among them is Paul Dukagjini who appeared with Lord John, the father of Lord Scanderbeg. Of this first Paul were born Nicholas Dukagjini and Lekë Dukagjini, and two brothers called George and Progan Dukagjini, who died. From their brother Lekë was born Stephen Dukagjini who is now in the Marches of Ancona. Of the said Nicholas, one child has survived called Progan, who has now turned Turk and has become the Pasha of Romania. In the Marches are the descendants of the said Stephen, i.e. Lekë and Paul Dukagjini.
You should know that the grandfather of Lord Scanderbeg was called Lord Paul Castriota. He ruled over no more than two villages, called Signa (Sina) and Gardi Ipostesi. From this Lord Paul was born Lord John Castriota who became Lord of Mat. And from him was born Lord Scanderbeg. The mother of the said Lord Scanderbeg, i.e. the wife of the said Lord John, was called Lady Voisava Tribalda who was of a noble family.
You should also know how they were related to the Marquis of Tribalda. Let me inform you that they were related to them through his wife. As you know, from Lord Blaise Musachi was born Lady Theodora who was married to Lord Paul, the son of Lord Vugo (Vuk) Zardari. This Lord Vuk was himself ruler over a land called Zardaria. And from the said Lady Theodora and Lord Paul was born Lady Maria who was Duchess of Ferrandina.
So that you understand properly, let me tell you that from Lord Musachi was born Lord Andrew, my grandfather, and Lord Blaise. From the said Andrew was born Lord Gjin, my father, and Lady Maria, who was the mother of Lady Scanderbeg. From the said Lord Blaise was born Lady Theodora who was married to Lord Paul Zardari. From them was born the aforementioned Lady Maria who was Duchess of Ferrandina. I myself, Lord John Musachi, was born the son of Lord Gjin. Lady Chiranna, my mother, was the daughter of Lady Maria, the sister of Lord Vuk Zardari. My lady mother and Lord Paul, the father of the said Duchess of Ferrandina, were thus blood cousins. But the marriage of the said Lady Maria with Lord Vranakonti took place at a time when almost all the lords of Albania had been defeated by the sultan. The said lady was young at the time and disposed of no riches because her family had also been defeated and most of them had been slain in the said warfare with the sultan. In order not to fall into the hands of the Turks, they formed an alliance with Lady Scanderbeg. She, too, had been constrained into exile to this region. Before leaving the area, Lady Maria married the said Vranakonti who was later to become the Duke of Ferrandina and was to be accorded the titles of knight and baron.
I would like you to know who the father of the lady Donna Joan Comnenus was and where the mother of Lord Thomas Minutolo came from. I have already told you that Lord Scanderbeg broke up the marriage of Lady Zanfina Musachi and Lord Charles Musachi and gave to the said Charles his sister Yela. The said Lady Zanfina married Lord Moses Comnenus, from whom was born a Lord Comnenus otherwise known as Caesar Comnenus, and Lady Despina. Of Lord Caesar was born the lady Donna Joan Comnenus, who is the wife of Lord Paul Brancazzo, a nobleman from the seat of Nido. Lady Despina was married to the Duke of Ferrandina and bore him two daughters. One was Lady Andronica, who went to Milan with the Duchess of Milan. There, she married a gentleman from Pavia of the house of Corte who had two castles and she became rich. The other daughter married Lord Charles Minutolo, from whom Lord Thomas Minutolo, a gentleman of Capua, was born ...

[Extract from: Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi, per Giovanni Musachi, despoto d’Epiro, published in: Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues publiées avec notes et tables généalogiques, ed. Charles Hopf, Berlin, 1873, p. 270-340. Translated from the Italian by Robert Elsie]

Pergatitur nga: Robert Elsie

'Albanët me Famë në Mijëvjeçarë' (Nga Troja e Lashtë Deri në Ditët Tona)

'Albanët me Famë në Mijëvjeçarë' (Nga Troja e Lashtë Deri në Ditët Tona)

Ky është titulli i librit të autores Elena Kocaqi. Libri ndërtohet mbi studimin që autorja ka bërë në lidhje me rrënjët e shqiptarëve, të cilët kanë lënë gjurmë në historinë botërore. Ajo shqiptarët i shikon si krijuesit dhe drejtuesit e perandorive të mëdha, që nga Aleksandri i Madh, Perandoria e Romës, e Bizantit dhe Osmane. Këta perandori thotë autorja "janë në thelbin e tyre perandori të krijuara dhe qeverisura nga shqiptarët, apo nga paraardhësit e tyre, pellazgo-ilirët. Ata në rolin e qeveritarëve, i kanë dhënë botës zyrtarisht fenë njëzotëshe dhe janë arkitektët dhe financuesit e veprave të kultit më të vjetra dhe më të famshme të botës. Shqiptarët kanë dhënë kontributin e tyre për krijimin e disa shteteve moderne si të Egjiptit, Turqisë, Greqisë, Rumanisë, Italisë etj."
"Shqiptarët janë gjyshërit e kombeve dhe gjuhëve të Europës si dhe krijuesit e qytetërimit më të lashtë etnik evropian dhe nuk meritojnë të trajtohen siç janë trajtuar, sidomos në shekullin e XX. Bota duhet të dijë të shfrytëzojë dhe të kanalizojë aftësitë e shqiptarëve në drejtimin e duhur, për të kontribuar për të mirën e njerëzimit dhe, për ta bërë këtë, ajo duhet të njohë historinë e vërtetë të këtij kombi."

Në këtë libër, autorja flet për lëvizjet pellago-ilire dhe kontributin e tyre në krijimin e popujve të Evropës. Autorja flet për Mbretërinë trojane, Dinastitë trojano-dardano-albane të Evropës; për dinastinë maqedone; për Aleksandrin e Madh të Maqedonisë; dinastia e Epirit (Pirro i Epirit); Dinastia e Ptolemenjve në Egjipt; Perandorët dhe strategët ilirë të Romës; Kostandini i Madh; Perandorët ilirë të Bizantit; Kryeministrat shqiptarë të qeverisë osmane si dhe shumë figura të shquara me origjinë shqiptare.

Në realizimin e këtij studimi, autorja është mbështetur në autorët Antikë dhe të Mesjetës. Në mënyrë të veçantë ka studjuar autorët gjermanë, për të cilët thotë se janë më të besuar sepse janë pasardhës të drejtpërdrejtë të popujve pellazgo-ilirë, që lëvizën drejt Evropës, dhe janë dëshmitarë të ngjarjeve për të cilat autorët grekë nuk kanë dijeni, sepse janë më të vonë se ata.

Krijimin e popujve të Europës autorja e lidh me lëvizjet e popujve të qytetëruar të kohës që janë trojanët. Populli që doli nga përmbytja e madhe. Pasardhësit e Noes u vendosën në Europë. Legjenda e ardhur nëpërmjet Apianit thotë se "Këtë emër (Ilir) ky vend (bëhet fjalë për Ilirinë - Linda) e mori nga Iliri i biri i Polifemit. Bijtë e ciklopit Polifem dhe Galatës të quajtur Keltë, Ilirë dhe Galë lanë Siçilinë dhe bënë sundimtar mbi fiset të cilat nga emrat e tyre u quajtën Kelt, Ilir dhe Galë" Pra, legjenda tregon se keltët, ilirët dhe galët janë vëllezër. Dhe këto vëllezër populluan Ballkanin, Anglinë dhe Francën.

Një lëvizje tjetër popullsie që ndikoi në krijimin e popullsive të Europës është ajo pas Luftës së Trojës. Heronjtë e Trojës me fiset e tyre, që shpëtuan nga shkatërrimi, u shpërngulën për në Europë. Ene Dardanidi u vendos në Itali, ku pasardhësit e tij themeluan Romën dhe më vonë Perandorinë Romake. Kurse i nipi i tij, Briti, u vendos në Angli. Por atje gjeti popullsinë, e të njëjtit gjak të tij, që kishte krijuar Albionin, siç quhej Anglia e lashtë. Kurse Briti i dha këtij shteti emrin e tij, Britani dhe ndërtoi Londrën, nën shembullin e Trojës, duke e quajtur Troja e re. Popullsia anglo-saksone përbën lëvizjen e tretë të popullsisë, që u shpërngul në Angli. "Për të qenë sa më të qartë, - thotë autorja - dyndjet e popullsive në Britani janë kryer në disa valë, por më të rëndësishmet kanë qenë dy. Së pari, dyndja dardane e shekullit të XI p.k. dhe së dyti, dyndja anglo-sake në shekullin e VI-VII të erës së re. Bashkimi i këtyre dy popullsive krijoi kombin britanik." faqe 46.

Këta popuj e dinin fare mirë që kishin një prejardhje. Kur Cezari, që rridhte nga familja e Eneas, pushtoi Britaninë, në vitin 55 p.k., i dërgon letër mbretit të Britanisë, që të nënshtrohet pa luftë, përgjigja që mori, nga mbreti Kasabeli, ishte e tillë: "Kërkesa jote Cezar është skandaloze, derisa i njëjti gjak aristokratik i Eneas rrjedh si te romakët dhe te britanikët dhe i njëjti zinxhir gjaku na lidh ne, i cili duhet të jetë një urë miqësie dhe këtë duhet të na kishe kërkuar ne, dhe jo sllavërinë" f.53
Po ashtu Cezari e dinte lidhjen me britanikët dhe thoshte: "Në të vërtetë ne romakët dhe britanikët kemi të njëjtën origjinë, sepse rrjedhim nga raca trojane. Babai ynë i parë pas shkatërrimit të Trojës ishte Enea. Briti, që kishte baba Selvin, djalin e Asganit, djalit të Enes". f.47

Po kështu autorja e shikon popullsinë franceze si një bashkim të popujve galë (që e morën emrin nga Gali vëllai i Ilirit dhe i Keltit), frankë (që e morën emrin nga Franko trojani 1181-1171 p.k.), të ardhur në këtë territor pas rënies së Trojës, dhe të romakëve. Ata i dhanë kryeqytetit të Francës emrin Paris për të kujtuar, princin Trojan, Parin, të birin e Priamit, që rrëmbeu Helenën e bukur dhe u bë shkas për luftën e Trojës dhe rrënimin e atij qytetërimi. Por që realisht ajo bëri dhe historinë.

Teutonët një nga fiset kryesore gjermanike, formuan kombin gjerman dhe atë skandinav.

Pra autorja konkludon se "Fiset kryesore, të cilat formuan kombin francez, anglez, gjerman, skandinav, janë frankët, teutonët, gotët, anglo-saksët, normanët, langobardët etj. Të gjitha këto fise kanë ruajtur në historinë e shkruar nga vetë ata faktin e emigrimit, se nga ku, dhe si emigruan, luftërat që kanë bërë dhe vendet ku u vendosën. Ajo që ka ruajtur një popull në traditën e tij, është shumë herë më e vlefshme, nga ajo që thonë të tjerët për të. Këta popuj që populluan Europën dhe që i dhanë botës qytetërimin më të lartë që ka njohur, nuk vinin nga pylli dhe nga hiçi, ashtu siç është thënë deri më sot, por ishin pasardhës të gjyshërve të tyre etnikë evropianë, sepse rrjedhin nga ata." f.63.
"Troja u shkatërrua, dhe u dogj, por nuk mori fund qytetërimi i saj i lavdishëm. … fiset trojane emigruan në Itali, Britani, Irlandë, Francë dhe themeluan mbretëritë trojane atje, … Nuk ishte rastësi që Evropa Perëndimore ngriti qytetërimin dhe kulturën më të lartë që ka njohur njerëzimi, sepse ata ishin njerëz me kulturë të lashtë, ishin trojano-dardano-albano-ilir.
Trojano-ilirët nuk vdiqën, ata janë të gjallë dhe sot më të fortë se kurrë, pasi kanë ngritur qytetërimin dhe shtetet më të forta të botës së sotme si ato amerikano-veriorë, anglezë, gjermanë, francez, skandinavë etj." f.19

Një fakt historik, që është përdorur nga autorja, për të provuar origjinën e njëjtë të këtyre popujve, është edhe e dhëna antroplogjike, për racën shqiptare dhe evropiane. Për të përcaktuar etnitë dhe racat, shpesh, antropologjia ka si etalon matës treguesin e kafkës së kokës. Në bazë të madhësisë së kafkës së kokës popullsia ndahet në:
Brachycephalas që tregon një kokë tepër e gjerë madje quhet dhe koka e rrumbullakët. Treguesi cephalik është mbi 80.
Mezocephalas që është një kafkë koke më e ngushtë se ajo e para. Treguesi cefalik është 75-80.
Dolicephalas që është një kokë e gjatë dhe e hollë. Treguesi cephalik është nën 75.

Etnitë brachycephalas, janë më të vjetrat e Evropës. Shqiptarët me një tregues cephalik nga më të lartët në Evropë (me tregues 85-90), shpesh quhen dhe si hiperbrachycephalas. Janë brachycephalas si shqiptarët, gjithashtu Gjermania, Austria, Zvicra, Franca Lindore, Belgjika në pjesën më të madhe të saj, popullsia e Karpateve nga dolën Rumunët dhe Hungarezët. Popullsi brachycephalas, ka një pjesë e Irlandës, Skocia, një pjesë e Holandës perëndimore e quajtur Frizia, bregdeti perëndimor i Norvegjisë, një pjesë e madhe e Danimarkës e Islandës dhe Italia Veriore e Qëndrore. Edhe Armenia në Kaukaz ka të njëjtin tregues qefalik. Pjesa bregdetare e Bosnjës dhe malit të Zi. Britanikët dhe pjesa veri-perëndimore e Evropës ka qënë brachycephalik, por në shekujt X-XI ka një dyndje nordike, që janë dolicephal, dhe kjo shkaktoi përzierje.

"Sa të rrosh do të mësosh" thotë populli ynë. Ndërsa filozofi i lashtësisë Sokrati thoshte "unë di një gjë që nuk di asgjë". Kjo më ndodh sa herë që lexoj diçka. Pikërisht nga libri i autores Kocaqi unë u njoha me historinë europiane, të cilën nuk e kemi studjuar në shkollë. Historinë e këtyre vendeve e lidhnim vetëm me pushtimin nga perandoria Romake. Dalja në dritë e këtyre fakteve e lidh historinë e Europës me paraardhësit e shqiptarëve dhe me vetë shqiptarët.

Përforcova dijet mbi popullsinë trojane dhe lëvizjet e saj, që për mua kishin shkuar deri në Itali, dhe tashmë kam dijeni për shtrirjen e tyre të mëtejshme.

Mësova se Tragjedia "Mbreti Lir" e Shekspirit ishte shkruar për mbretin Lir që kishte mbretëruar në Angli në vitet 800 p.k. dhe që unë e dija se Shekpiri fliste për mbretërinë Ilire në Ballkan.

Mësova që qytetërimin në Europën Perëndimore nuk e dërgoi Perandoria Romake por ata ishin po kaq të qytetëruar sepse, paralelisht, pasardhësit e trojanëve zhvilluan qytetërimet sitrojane në gjithë Europën.

Madje edhe kryqëzatat europiane nuk do t'i shikoj me syrin e njerëzve barbarë, që kërkonin të shkatërronin Perandorinë e lulëzuar bizantine apo romake, por si lëvizje të popujve që ktheheshin në vendet, që ua kishin rrëmbyer barbarët, në Kostandinopojë dhe Aleksandri.

Popullsia panone e Ilirisë, që u shpërngul sidomos në shekujt III p.k., kur Ballkani u pushtua nga perandoria Romake dhe deri në shekullin VII e.s., që u largua nga dyndjet sllave në Ballkan, dha një kontribut të shquar në krijimin e shteteve të Europës dhe në drejtimin e Perandorisë Romake.

Sikurse realisht do të kuptoj se territoret e Ballkanit u boshatisën nga lëvizjet e këtyre fiseve, drejt perëndimit, për t'u shpëtuar dyndjeve barbare. Madje këto fise, që lëvizën, ishin pjesa më e qytetëruar e Ilirikut. Dhe mund të ketë ndodhur që në këto rajone të kenë mbetur pjesa e pazhvilluar e popullit që i shpëtoi invadimeve barbare duke u fshehur në male. Dhe prandaj shpesh ndër ne lind pyetja përse këto rajone, ku ne jetojmë sot, nuk u zhvilluan sikurse u zhvilluan rajonet e tjera të Europës.

Kjo njohje e re e historisë do t'i jepte përgjigje edhe pyetjes, që historianët kanë bërë, se përse romakët e quajtën gjithë Ballkanin Ilirik. Pra ata e njihnin këtë rajon dhe ishin një popull me ilirët dhe prandaj i gjithë Ballkani u quajt Ilirik sepse i tillë ishte.

Po kështu ka historianë që pyesin. Si spjegohet që gjithë ajo popullsi ilire u asimilua nga dyndjet barbare sllave, kur iliri ishte i gjithë Ballkani. Dhe përgjigjen fare mirë e gjejnë në këto studime. Pra fiset ilire të qytetëruara të Ballkanit u shpërngulën për në Europën perëndimore, për t'u shpëtuar dyndjeve barbare sllave. Ata qytetëruan dhe zhvilluan Europën, për t'u kthyer një ditë dhe për të zhvilluar përsëri këtë vend, nga kanë dalë paraardhësit e tyre.

Sikurse nga këto studime mësova se kudo ku ka qytete apo vende që mbajnë emrin alban, janë toponime të mbetura nga popuj që u shpërngulën nga Ballkani, nga Azia dhe Deti i Zi dhe që ishin raca e njëjtë e bardhë dhe jo më kot dhe shqiptarët i quajtën Albanë. Ata e dinin prejardhjen e tyre dhe të shqiptarëve. Sot emri Albani ndodhet në shumë vende, madje dhe vetë kryeqyteti i shtetit të Nju Jorkut quhet Albani. Sikurse fustanellat skoceze dihet që kanë një burim të përbashkët me ato shqiptare. Pasi dhe vetë Skocia dikur e ka patur emrin Albani nga djali i Britit dardanid.

Kurioze jam të di kur e mësuan europianët, që flisnin për paraardhësit e tyre si trojanë, se pikërisht paraardhësit e tyre janë të njëjtë me këta shqiptarë, të cilët Europa i copëtoi dhe i la nën mëshirën e sllavëve. Dhe nëse ata e dinin që shqiptarët ishin si paraardhësit e tyre përse ata i sakrifikuan aq shumë. Apo ata nuk e dinin historinë e tyre.

Dy librat "Albanët me famë në mijëvjeçarë" dhe "Roli pellazgo-ilir në krijimin e kombeve dhe gjuhëve evropiane", që autorja ka nxjerrë, janë me vlera për lexuesin shqiptar, për historinë e shqiptarëve dhe përbëjnë një thesar për bibliotekën e çdo shqiptari. Përshëndetje autores së re. Dhe, ajo që më entuziazmon më shumë është fakti se, nesër, nëpër simpoziumet dhe kongreset që do të zhvillohen, për të nxjerrë në dritë historinë e vërtetë të njerëzimit, të lidhur dhe me kulturën pellazgo-ilire-shqiptare, shqiptarët do të jenë të përfaqësuar nga historianë dhe studjues dinjitozë. Suksese autores Kocaqi.

_______________________________________________________________________________________

'Roli Pellazgo-Ilir në Krijimin e Kombeve dhe Gjuhëve Evropiane'

Elena Kocaqi në librin e saj të dytë "Roli pellazgo-ilir në krijimin e kombeve dhe gjuhëve evropiane" përqëndrohet, veç të tjerash, në faktet gjuhësore, për të argumentuar kontributin pellazgo-ilir në krijimin e kombeve evropiane. Duke ndjekur lëvizjen e popujve në antikitet dhe në mesjetë, asaj i lind e drejta të konkludojë se pikërisht këta popuj, bashkë me kulturën, dërguan në vendet ku u vendosën edhe gjuhën e tyre.
Ajo gjen fjalë të shqipes si tek greqishtja dhe latinishtja. "Por ajo që është edhe më e madhja nga të gjitha - thotë autorja - shqipja i shpjegon kuptimin e këtyre fjalëve që tregon qartë se ato janë gjuhë derivative të shqipes. Shqipja jo vetëm ka qënë krijuar këtu, por është ajo që lindi këto gjuhë." f.14.

Gjuhët e vjetra greke dhe latine autorja e librit i quan gjuhë artificiale të krijuara nga dijetarët për t'i patur si gjuhë të arsimit.

"Kjo gjuhë e stisur, - thotë autorja, u bë edhe gjuha e administratës dhe e njerëzve të kulturuar që më pas u mësua nga populli që banonte në polis, pasi populli i fshatit nuk mund ta ketë mësuar dot" f.36.

Gjuha e sotme greke thotë autorja nuk e përkthen gjuhën e tre dialekteve të greqisë antike, si jonishtja, eolishtja dhe dorishtja.

Për të parë ndryshimin e gjuhës së vjetër greke dhe asaj të re, autorja sjell, në librin e saj, gjuhën Homerike dhe bën krahasimet
Shqip Greqishtja Homerike Greqishtja sot
nëm nëm katara
anda ënda andha efkaristis
arë arura horafi
bashkë vask porevume
deti theti thalasa
dhe dheu dhor, dha ji
dru dris ksilo
edhe dhe idhe qe
Po jap vetëm pak fjalë, pasi në libër ka një listë të tërë, për të kuptuar se realisht në përmbajtje gjuha Homerike afron me gjuhën shqipe dhe jo me greqishten e sotme. Po çfarë i bashkon gjuhën Homerike me atë greke të sotme? Mendimi im është se i bashkojnë vetëm gërmat, që sot quhen greke, por që në kohën kur u krijuan përbënin alfabetin e kohës, që sot quhet grek, që u përpunua për të shkruar gjuhën e kohës, që nuk ka qenë greke por pellazge, ose shqipja arkaike. Me këtë alfabet fiset egjiptiane që zbritën në tokat pellazge shkruan më pas gjuhën e tyre, që sot quhet gjuha greke. Është për këtë arsye se përse Faik Konica ngulte këmbë që gjuha shqipe të shkruhej edhe me germat e alfabetit grek sepse, thoshte ai, nuk ka përse grekët të përvetësojnë këtë alfabet që është krijuar për të shkruar gjuhën me të cilën ka folur Pirro i Epirit.

Po përse ky alfabet është i tillë nga kush është shkruar, a ka ngjashmëri me alfabetin e Thotit që shkruhej në formë hieroglifesh. Kur thuhet që Aleksandri i madh drejtoi shkrimin e veprave të Homerit në Egjipt, a mund të thuhet se ky alfabet, që sot njihet si grek, është shkruar në Egjipt? a mund të themi se edhe Egjipti i kohës shkruante me këtë alfabet? Atëherë përse ky quhet grek? A ishte popullsia e Egjiptit greke? Kur u quajt ai si alfabet grek. Këto janë pyetje që më lindin mua nga libri i autores. Sepse autorja thotë që kjo gjuhë ishte artificiale dhe ishte gjuhë e administratës dhe më pas e mësoi edhe populli por jo populli i fshatit. Pra a mund ta quajmë këtë si një gjuhë të huaj për këtë popull, që autorja e quan pellazg, apo si një gjuhë letrare e shkruar, që gjithsesi ka vështirësi për popullin e thjeshtë, apo dhe vetë fshatin, sikurse mund të ketë sot gjuha letrare shqipe për gegët p.sh., por që është shqip dhe jo gjuhë e huaj. Nëse do të pranojmë që kjo gjuhë artificiale nuk ishte e huaj ajo ishte shqipja e kohës, pasi populli rezulton që ishte i tëri pellazg. Gjithsesi mua më lind mendimi se alfabeti grek (apo pellazg) që është disi si hieroglife ka një lidhje me alfabetin e Thotit, të popullsisë së bardhë që jetonte në Egjipt. Po e jap të plotë përshkrimin që i bën autorja këtij problemi.

"Zhyzepe Katapano një filolog i shquar italian, në librin e tij "Tot parlava Albanese", jep disa të dhëna shumë të rëndësishme për zonën e Afrikës së Veriut. Ai ashtu si dhe të dhënat e shkrimeve të mësipërme tregon se dinastitë e vjetra të Egjiptit, ishin me origjinë nga raca pellazgo-ilire.

Katapano, thotë se shqipja është folur rreth 1200 vjet më parë. Thoti, perëndia egjiptiane e zbulimit të Heroglifeve, mësimit, shkathtësisë, matës i kohës dhe zbulues i numrave, përshkruhej si një qënie me trup njeriu dhe kokë shqipeje.
Katapano, thotë se Thoti e përpiloi alfabetin e vjetër Egjiptian mbi bazën e gjuhës shqipe të cilën ai e fliste, nga i cili u formuan më pas të gjitha alfabetet e botës.
Emri thot sipas tij, është shqip dhe tregon po të njëjtin kuptim që ka fjala thot, pra që tregon dhe mëson që ishte edhe virtyti kryesor i Thotit.
Atlantidën, ai e përkthen me fjalën shqip At-lasht, pasi ata ishin banorët e parë dhe të lashtë të atij vendi. Në shkrimet e vjetra egjiptiane, ajo njihej me emrin shqip Borea, pra e bardhë. Po paraqesim disa nga gërmat e alfabetit të lashtë të Thotit që ka nxjerrë Katapano.
A është shkronja e parë dhe aty ka një shqipe me një fjalë Ain. Kjo tregon vet Thotin ai, pra i pari pasi ndryshe ai quhej edhe shqiponjë.
B jepet me një heroglif ku paraqet një këmbë dhe fjalën brof, pra brofa u ngrita në këmbë.
D u shoqërua me punë dore që e mbante në dorë pra nga fjala dorë.
G paraqiste me një gardh pra pengesë, ndalesë.
F quajti nepërkën që edhe sot në gegërisht quhet fjerë.
H jepet një heroglif që paraqet gërshet dhe kjo nga fjala hjet që përdorin dhe sot arbëreshët për gërshetin.
K paraqet me simbolin e kovës dhe u quajt Kuf nga fjala kov e shqipes.
Gj quajti një heroglif që paraqeste gjirin
N e paraqet me ujin nga n'uj si thuhet në gegrisht.
U quajti hieroglifen me një figurë si të njeriut dhe që u quajt unë.
P quajti një copë dheu si tull nga fjala plis.
Q quajti një copë baltë që në shqip është qull para pa form.
S përdori dy hiroglife që i quajti stol stoli që edhe sot në shqip përdoren si stoli për t'u ulur.
Z paraqitet nga një zvarranik dhe që ai e quajti zvarranik.
Sh quajti një heroglife që paraqiste liqen pra ujin e shiut. Kjo shkronjë në hebraisht dhe arabisht quhet shin. Ai dhe fjalën me të cilën quhen hebrenjët e përkthen me shqipen Jehve nga je-veç.
Zotin amon ai e lidh me fjalën shqip am pra nëna. Po të krahasosh me Etruskishten atje perëndia primare quhej UN si në shqip, unë që tregon vetën e parë njëjës, një person. Mendoj se fjala am-un, do të thotë am-un pra zoti ndryshe. Dhe vet në bibël Zoti kur flet për veten thotë se Unë jam ai që jam. Kjo fjalë amon amin përdoret edhe sot pasi lutesh dhe e ka prejardhjen nga amoni i Egjiptit.
Perëndia osiris cilësinë e saj personale, kishte faktin se shikonte çdo gjë të njeriut. Ajo ka për bazë fjalën si apo sy që tregon organin që shikon. pra o-siris, është-siri apo syri.
Ra e egjiptit është diell, nga raza apo reze që tregon rrezet e diellit.
Faraonë është quajtur mbreti në Egjipt, që shumë studiues e shpjegojnë nga shqipja me fjalët fara-on apo jon.
Pra të dhënat tregojnë se ka pasur një prezencë të popullsisë pellazgo-ilire në territoret e Afrikës së Veriut, e cila ka pasur pushtetin atje. Kjo nuk është për t'u çuditur pasi fiset e vjetra shqiptare ashtu si dhe shqiptarët në kohën e sotme e kanë pasur për shekuj nën sundimin e tyre Egjiptin." f.79-81.

A e ka alfabeti grek prejardhjen nga Thoti? A ishte kjo gjuhë që shkruhej dhe në Egjipt? Nëse gjuha që shkruhej në Egjipt ishte si ajo greke, në Egjipt ishte një popullsi jogreke por e racës pellazge. Përse u shkruan veprat e Homerit në Aleksandri dhe jo në Athinë, madje dhe Dhiata e re u shkrua në Aleksandri me këtë alfabet grek. Meqë u shkruan në Egjipt pse nuk u shkruan me gjuhën e vendit? Atëherë përse ky u quajt alfabet grek? Kur u përdor ky term? A duhet të mendojmë se historia e kohëve moderne ka shkruar historinë e antikitetit? Atëherë, kur u krijua shteti grek 1821, filloi të shkruhej historia e lashtësisë dhe çdo gjë u quajt greke dhe paragreke sikurse dhe alfabeti grek. Sepse realisht ka një fakt domethënës që gjuha e sotme greke vetëm gërmat ka të ngjashme me atë të lashtën dhe as që e spjegon dot atë. "Le të përkthejë - thotë autorja - ndonjë studies gjuhën e tre dialekteve të greqisë antike. Pse nuk e ka bërë kush deri më sot? Janë përpjekur dhe asnjë rezultat nuk kanë dhënë. Deri sa nuk e kanë bërë, të pushojnë së gënjyeri për etnicitetin real të grekëve të vjetër dhe të rishkruajnë historinë ashtu siç është realisht

Të marrin njëherë shqipen e sotme dhe ta provojnë, se nuk i dihet se çfarë surprize mund të marrin. Nëse nuk e bëjnë një gjë të tillë dhe do vazhdojnë t'i trajtojnë dialektet antike pellazge jashtë gjuhës pellazge dhe shqipe, asnjëherë nuk kanë për të marrë vesh ndonjë gjë." f.36

F.R. Adrados thotë se "Jonishtja që Herodoti përhapi në të gjithë botën Greke nuk ishte gjuhë greke dhe as dialekti i greqishtes ashtu siç trillohet, por ishte një gjuhë e panjohur edhe jo greke që do të thotë se gjatë viteve 500-400 p.k. nuk flitej greqisht në Athinë".

Autorja vë në dukje se që nga shekulli VI deri në shekullin XI-XII, për Greqinë, ashtu dhe për të gjithë Ballkanin, nuk dihet asnjë gjë. Faktet tregojnë se në shekullin e XII ai territor, kur del nga kronikat historike, nuk flet greqisht, por deri në shekullin e XIX flitet vetëm shqip. Kur flitet në mesjetë dhe në kohët tona shqip, si është e mundur që është folur greqisht në antikitet, thotë autorja. Kjo tregon qartë se ata në antikitet kanë folur shqip dhe kanë qënë të gjithë pellazgë thotë autorja. Nëse ka patur realisht grekë në antikitet ku shkuan ata?
Evropianët e shekullit të XIX preokupoheshin se ku kishin shkuar grekët dhe ngritën teorira se ata janë asimiluar nga sllavët apo dhe kanë ikur. Për këtë arësye për të përjetësuar kulturën e Greqisë së Lashtë, Anglia ndihmoi në krijimin e shtetit grek, pas revolucionit grek, që realisht edhe atë e bënë shqiptarët. Dhe kështu ata ndihmuan popullin e gabuar për të trashëguar këtë kulturë dhe këtë emër. Fiset e ardhura nga Egjipti, që mbetën të tilla të papërziera me fiset e bardha shqiptare, pasi shqiptarët janë konservatorë në racën e tyre, mbetën të tillë edhe në Greqi dhe sot ato kanë të drejtë të trashëgojnë kulturën e racës së bardhë pellazgo-ilire, duke ua mohuar këtë të drejtë atyre që realisht u takonte, popullit shqiptar.

Në qoftë se jugun e Shqipërisë, autorja e quan popullsi pellazge, veriun ajo e quan popullsi Ilire. Ndonëse në antikitet ato janë përzier ndërmjet tyre. Fakt domethënës është lëvizja e popullsisë pas luftës së Trojës. Këtë e dëshmon edhe Herodoti kur thotë për popullsinë e Atikës, me prejardhje pellazge, që harroi të folurën e saj duke u kthyer në helene, që edhe ata ishin pellazgë. Autorja gjen kontradiktë në trajtimin që i bën Herodoti, duke i quajtur të dy popullsitë pellazge, dhe Atikasit që harruan gjuhën e tyre dhe morën atë Helene. Unë do të kisha tjetër mendim. Herodoti nuk është kontradiktor. Ai vetëm përdor termin e gabuar. Në vend që të thoshte ndërruan gjuhën, duhet të thoshte ndërruan dialektin. Pasi realisht kur flitet për helenët dhe atikasit bëhet fjalë për fise të të njëjtit etnicitet, por që flisnin dialekte të ndryshme. Nga historia kemi mësuar se helenët janë populli dardan i ardhur në Epir, që e morën emrin nga Heleni djali i Priamit, prijësit të Trojës, që u suall rrob në Epir nga Pirro (djali i Akilit) së bashku me Andromakën (të venë e Hektorit, heroit trojan). Pas vdekjes së Pirros ata trashëguan fronin dhe gjithë Epirin, i cili u sundua nga pasardhësit e tyre. Pra ata nuk ishin grek, por pellazg dhe që flisnin dialektin geg. Duke trajtuar historinë sipas variantit të trajtuar nga grekët, që i quajnë helenët grekë, duket sikur Herodoti është kontradiktor kur i quan ata pellazgë. Pra realisht helenët e antikitetit nuk ishin grekët e sotëm, ato ishin pjesë e popullsisë pellazgo-ilire të kohës, që flisnin dialekt të ndryshëm të së njëjtës gjuhë. Ata u shkrinë me popullsinë vendase të Epirit, dhe ishin ndër fiset që u shquan në histori, pasardhësit e tyre morën emrin molos nga djali i tyre, Molosi, dhe që jetonin në trojet e arvanitasve të sotëm.

Po këta dardanë u shpërngulën në Lat. Atje ata bashkë me qytetërimin çuan edhe gjuhën e tyre. Çfarë lidhje shikon autorja midis latinishten dhe shqipes? "Një nga faktet më të forta që latinët kanë trashëguar nga ilirët, është gjuha. Gjuha e tyre ka ngjashmëri të madhe me shqipen. Shumë fjalë të saj përdoren edhe në shqip, por ajo që është me interesantja, është fakti se shqipja shpjegon kuptimin e mijra fjalëve të latinishtes që flitet sot." f.105
"Prania e latinishtes në shqip është paraqitur nga gjuhëtarët si një huazim që ka bërë shqipja. Kjo nuk është e vërtetë, shqipja mund të ketë huazuar, por siç do e shohim më poshtë shumë fjalë, kuptimin e kanë në shqip.
Kjo tregon se nuk është se latinishtja ka huazuar nga shqipja por se latinishtja ka pasur bazë shqipen. Këto fjalë janë në latinisht nga substrakti ilir dhe shqipja ka çelësin e kuptimit pasi është gjuhë që është më afër ilirishtes, se ajo arriti ta ruajë atë dhe së bashku me të edhe kuptimin e vërtetë të gjuhës që flasin popujt me rrënjë ilire." f.105-106

Po sjell disa fjalë që autorja ka sjellë në librin e saj.
Shkruhet Lexohet Përkthehet
aletta a-leto penda
Quhet e let pasi dhe një nga vetitë e pendës është fakti se ajo është e let apo lehtë dhe këtë emërtim për të treguar po këtë kuptim sot e ka shqipja, por jo italishtja apo gjuhët e tjera.
allargare a-largare zgjeruar dhe larguar
Fjala larg në kuptimin e saj ndodhet në shqip po me fjalën larg që tregon largësinë si në spanjisht. Nga ana tjetër ajo ka edhe kuptimin e gjërë dhe sërish ky kuptim jepet qartë nga fjala larg, pra që është i gjërë apo i madh.
allentare a-lentare e liruar
Kjo fjalë shpjegohet me shqipen a-len, pra është lën është liruar, i cili është edhe kuptimi i fjalës. Diçka lirohet duke e lën pra të lirë të iki. Madje fjala merr edhe formën e shqipes e lënë në kohën e shkuar e cila përdoret për dikë që është dhe në këtë formë ndodhet aktualisht në shqip.
amico amiko mik
Fjala mik sigurisht që është në shqip dhe përdoret kështu në të gjitha dialektet. Kjo fjalë kaq e rëndësishme për shqiptarin, ku mikpritjen e ka pasur dhe e ka një nga traditat më të mira, nuk mund të jetë e huazuar. Mund të huazohet një fjalë, për të cilën nuk ka një përkthim, por jo gjithçka. Sot edhe mund të huazohet se ka media, por në atë kohë në mes malesh të izoluar ku kanë jetuar pjesa më e madhe e shqip-folësve nuk mund të kenë patur mundësi për të huazuar.
angustia angustia ngushtësia
Rrjedh nga fjala shqip ngusht që është rrënja dhe kuptimi i kësaj fjale. Shqipja sot e ruan fjalën ngusht në gjuhën e përditshme për të treguar ngushtësinë fizike, por edhe atë shpirtërore.
apparente a-parente i dukshëm
Një fjalë që shpjegohet nga shqipja me foljen shikoj, që në kohën e shkuar bën parë. Pra dhe kuptimi i dukjes është ndryshe pamja apo ajo që kamë parë. Folja shikoj që në të shkuarën bën, parë, nuk ndodhet në asnjë gjuhë sot përveç shqipes pasi latnishtja nuk ka folje parë dhe që të tregojë pamjen apo dukjen. Këtu tregohet qartë që ajo ka pasur bazë shqipen dhe ka marrë një nga foljet që shqipja e përdor sot dhe që është në kohën e shkuar për të treguar dukjen.

Këtë metodë analizuese ka përdorur autorja. Fjalët e thjeshta kam, jam, kap etj., i gjen të përdorura në fjalët e bashkuara apo të prejardhura. Madje shumë fjalë të latinishtes autorja i gjen si fjalë që kanë ruajtur më mirë kuptimin e tyre dhe se vetë shqipja e sotme. P.sh. tek fjala confesso - rrëfehet, autorja gjen fjalët shqip kan (kon në gegërisht) fe. Fjala fe në këtë rast tregon besimin. Sigurisht, që tek ai që rrëfehet ke besim apo fe se ndryshe nuk mund t'ia tregosh sekretet e tua pasi ato i merr vesh bota, nëse personit nuk i ke fe. Pra i rrëfehesh dikujt se kam fe tek ai dhe ka dalë fjala kan-fe.

Një mori fjalësh autorja i zbërthen në këtë mënyrë duke treguar realisht se gjuha latine është gjuha letrare e kohës që kuptohej fare mirë edhe nga ilirët, që e kishin gjuhën që shkruanin dhe lexonin. Prandaj ne fare mirë mund të themi se shqipja në atë kohë shkruhej me gjuhën latine. Natyrshëm që edhe shqipja pati zhvillimin dhe ndryshimet e saj që sot janë të materializuara në gjuhën letrare shqipe dhe që shkruhen me alfabetin latin të vendosur sipas Kongresit të Manastirit.

Ajo që konkludohet në këtë libër është se gjuha shqipe është mëma e gjuhëve latine. Unë do të shtoja se shqipja e sotme është mëma dhe deridiku dhe simotra e tyre, pasi vetë shqipja pati evolucionin e saj dhe është shumë larg shqipes arkaike me të cilën flisnin edhe vetë ilirët apo sivëllezërit e tyre që emigruan në Perëndim.

Albert Dymont, shkruan për shqiptarët se: "… nuk ka në Evropë racë më të lashtë se e shqiptarëve. Asnjë dëshmi klasike nuk flet për ardhjen e tyre në Ballkan… Populli që ka qënë i panjohur, i ruan imazhin më të plotë të asaj se çfarë kanë qënë të parët e racës greke e latine dhe ata do të meritojnë gjithmonë vëmendjen e historianit, ata do të mbeten si dëshmitari i gjallë i një të kaluare për të cilën besohet se është zhdukur"
Pra me një fjalë të gjitha gjuhët etnike evropiane, janë nga substrakti i përbashkët pellazgo-ilir apo dhe jafetik sipas biblës. Padyshim që shqiptarët sot ruajnë pjesën më të madhe të gjuhës që ka folur Jafeti i biri i Nohut dhe që mbahet si babai i racës së bardhë."

Shënim: Dy fjalë për autoren. Elena Kocaqi ka përfunduar studimet në fakultetin e Histori-Filologjisë në Tiranë për histori me Medalje të Artë. Ajo ka studiuar Drejtësi pranë Fakultetit të Drejtësisë në Tiranë. Ka kryer studime pas-universitare, Mastër për Studime Historike dhe Mastër për Shkenca-Politike. Ajo zotëron disa gjuhë të huaja. Ka botuar librin "Albanët me famë në mijëvjeçar" që flet për shqiptarët me famë botërore, të cilët kanë themeluar dhe udhëhequr dinasti dhe shtete të famshme gjatë gjithë historisë së njerëzimit. Libri "Roli Pellazgo-Ilir në krijimin e kombeve dhe gjuhëve Evropiane" është libri i dytë i autores. Ai flet për kontributin Pellazgo-Ilir në krijimin e kombeve dhe gjuhëve Evropiane antike dhe moderne.

Louis Benloew: Shqiptarët, kombi më i vjetër i kontinentit

Louis Benloew: Shqiptarët, kombi më i vjetër i kontinentit
nga Admirina Peçi


Në vitin 1877 filologu i shquar francez Louis Benloew shkrujati një vepër që tronditi rangjet shkencore e historike. Ky libër i titulluar “Greqia përpara grekëve” sapo është sjellë në shqip përmes botimeve “Plejad”. Benloew, na intrigon që në krye të librit, ndërsa shkruan: “Duke filluar punën time, kam besuar se trajtoj thjesht një çështje gjuhësore dhe etnografike, gjithashtu më duket se kam prekur edhe një çështje të qenësishme, madje drithëruese, një çështje kombësie. Dhe çfarë kombësie! Kombësia më e vjetër e kontinentit tonë, së bashku me atë të Baskëve”. Benloew flet pwr kombin shqiptar.
“Greqia përpara grekëve” është një studim linguistik dhe etnografik i shkruar përpara një shekulli. Autorë të shumtë të huaj e kanë trajtuar çështjen pellazge dhe shqiptare dhe njëkohësisht kanë komunikuar midis tyre, por edhe me intelektualët shqiptarë të kohës, kudo që ata ndodheshin nëpër botë si andej edhe këtej Adriatikut.
Benloew shkruan: “prej shumë vitesh kam besuar se në një numër emrash gjeografikë dhe historikë apo parahistorikë të Greqisë së lashtë, kam hasur tregues të një popullsie zanafillore më të hershme se Helenët. Një ditë, ndërsa shihja fjalorin e shqipes të Xylanderit hamendësimet e mia, sipas mendimit tim, arritën një farë shkalle gjase, për të mos thënë edhe më shumë. Gjuha shqipe dukej se i jepte kuptim disa emrave të përveçëm, të cilët nëpërmjet rrugësh të tjera ishin të pashpjegueshëm, të tillë si Male, Pilos, Andani, Olimpi”. Sipas tij pista që mendonte se kishte zbuluar, kishte qenë ndjekur edhe nga të tjerë dhe se një ndihmë të madhe i dha Dora d`Istria, duke e njoftuar për punimet e bashkatdhetarëve të saj, me vendbanim në Itali, të shoqërurar me këshillat, të dhënat, botimet filologjike dhe historike si dhe broshurat e të gjitha llojeve. Gjithashtu arriti të njihej edhe me gramatologjinë shqipe të Demetrio Camardas, të gramatikës së De Radës dhe të shkrimeve të Vincenzo Dorsa.
Mendimi i autorit është se tashmë kishte ardhur momenti për të sakatosurit e historisë, për të harruarit e familjes së madhe europiane, për t‘i bërë të ditura ankesat e tyre, për të vlerësuar meritat e tyre në interes dhe madje për mirënjohje nga popujt e qytetëruar, se duhej admiruar forca e gjakut të fisit që triumfon edhe mbi urrejtjet fetare dhe jep mësime tolerance për të gjithë anëtarët e të njëjtës racë.
Idenë qendrore të këtij libri apo boshtin i tij, autori e paraqit qartë dhe me prova nëpërmjet thënies: “Sot ka dalë sheshit se në një epokë që nuk mbahet mend, Greqia nuk ka qenë e banuar nga grekët; kur këta të fundit depërtuan në vendin, të cilin ata duhej ta paraqisnin me emrin e tyre, ky vend nuk ka qenë shkretinë. Në tokën e Greqisë ka gjurmë të shumta të një qytetërimi më të hershëm në kohë sesa qytetërimi i grekëve. Stralli, veglat dhe sëpatat e një formë krejt zanafillore, të cilat gjenden aty me shumicë e provojnë këtë, ndërkohë që Grekët nuk kanë pasur asnjë kujtim të zanafillës së tyre dhe se në periudhën më të bukur të historisë së tyre ata nuk ngurruan që ta shpallin veten autoktonë.
Autori shprehet se grekët ishin të tretët në rradhë, të mbërritën në këtë tokë dhe se emrat e vendeve, maleve, lumenjve, personazheve legjendarë, të cilët nuk shpjegohen nëpërmjet mitologjisë greke dhe që duket se bëjnë pjesë në fjalorin e një idiome të huaj. Shumë nga këto qytete u përkisnin Pellazgëve, Lelegëve, Kaukonëve dhe Dardanëve. Deri më sot një gjuhë e vetme duket se arrin të na i bëjë të kuptueshëm emrat e këtyre viseve: kjo është gjuha shqipe. Prandaj autori i veprës është i prirur të mbështesë tezën se shqiptarët e ditëve të sotme janë pasardhësit e popullsive, të cilat përpara mbërritjes së grekëve, zinin viset që shtrihen nga deti Adriatik deri në Halis.

Ahmet Zogu, King of the Albanians.

Më 9 prill 1961 në Suresnes të Francës, vdiq Ahmet Zogu, politikan dhe burrë shteti i Shqipërisë, president i Republikës që nga 1925 deri në 1928 dhe mbret që nga 1928 deri në 1939.
Ai lindi më 8 tetor 1895 në Burgajet të Matit, në një familje të njohur bajraktarësh. Pas qëndrimit në Austri gjatë Luftës I Botërore, Zogu do të bëhej lideri i Partisë Popullore. Ai mbajti shumë poste ministrore dhe atë kryeministror nga 1920-a deri kur u detyrua që të ikte në ekzil në qershor 1924, por u rikthye me ndihmën e Jugosllavisë në dhjetor. Më pas, në shkurt 1925, ai u zgjodh president i Shqipërisë dhe në shtator të 1928-ës u shpall mbret i shqiptarëve. Zogu përfundoi periudhën e pasturbullimeve politike dhe Shqipëria nën regjimin e tij gëzoi një qetësi relative. Në 1925, ai filloi të krijonte një lidhje të fortë me Italinë; në vitin 1926 u nënshkrua traktati i miqësisë dhe në 1927-ën traktati i sigurisë, duke u lidhur në një aleancë ushtarake për 20 vjet. Kështu, Shqipëria u ndodh një varësi të plotë nga Italia e Musolinit, gjë që u përdor nga ky i fundit për ta pushtuar atë në fillim të Luftës II Botërore.


Musolini e ktheu Shqipërinë në urën kryesore për depërtimin në Ballkan, dhe që nga 1939-a Italia kontrollonte drejtpërdrejt financat dhe ushtrinë e Shqipërisë. Zogu u përpoq që ta thyente këtë zgjedhë që në 1932-in, por nuk ia arriti. Më 7 prill 1939 Musolini e futi Shqipërinë brenda protektoratit të tij të drejtpërdrejtë. Viktor Emanueli III u shpall mbret i Shqipërisë, ndërsa Zogu kishte ikur në ekzil. Shpresat e tij për t’u rikthyer pas luftës u zhgënjyen nga vendosja e komunizmit në Shqipëri nën drejtimin e Enver Hoxhës në 1945. Shfuqizimi formal i fronit të tij, ndodhi në 2 janar 1946, kur Shqipëria u shpall Republikë Demokratike Popullore.




Shqipëria u bë Mbretëri së bashku me Zogun I mbret. Mbreti Zog kishte marredhenie shume te mira me Jugosllavine deri sa rimori pushtetin ne dhjetor 1924. Pastaj ai largohet nga Jugosllavia dhe i drejtohet Italise, qe ne kete kohe ishte me nje qeveri me mbizoterim fashist. Ndermjetesi i ketyre marredhenieve ishte Konti Ciano, qe ishte gjithahtu dhendri i Bennito Musolinit ( nga i cili fillon te kerkoje pushtimin).

Me 1 shtator 1928, krijohet monarkia shqiptare me Ahmet Zogun mbret. Ne dhjetor te po ketij viti miratohet Statuti Themeltar i Monarkise, e cila e shpallte Shqiperine:"Monarki parlamentare, demokratike dhe te trashegueshme."





-------------------------------------------------------------------------------------




Geraldina e Shqipërisë!»
13/10/2008 - 09:28 • Blendi Fevziu
link: http://www.panorama.com.al/index.php?id=20129

Në një grumbull të vogël vilash, rrethuar nga ... një mur i lartë dhe me një pllakë që shënjonte “rezidencë diplomatike”, vileta e saj ishte padyshim më interesantja. Një shtëpizë e vogël, njëkatëshe, e ngjashme me shtëpitë tona elbasanase, por me shumë dritë që hynte nga vetratat e mëdha. Dera të çonte në një dhomë ndenjje të bollshme, që dukej më e vogël nga suveniret dhe fotot e shpërndara kudo në mur, pas saj vinte një tarracë me një tavolinë e katër karrige dhe përballë saj dy dhoma të vogla fjetjeje. Geraldina, Mbretëresha e vetme e Shqipërisë, qëndronte në mes të dhomës, e veshur shik, me një vështrim shpues dhe tejet entuziast, thuajse fëmijëror dhe me një shqipe që ngjante si e dalë nga fonoteka e vjetër e Radio Tiranës, por tejet korrekte:
- Mirë se erdhët, jam shumë e gëzume dhe e lumtun që ju pres sot në shtëpinë time.
10 mijë kilometra larg Shqipërisë, në skajin e Hemisferës Jugore, disa kilometra nga Johanesburgu, gruaja e moshuar, që kishte mbajtur mbi kokë vetëm për 11 muaj skeptrin e Mbretëreshës së shqiptarëve, po më kujtonte më shumë se gjithçka stërgjyshet e mia. Ato plaka të mrekullueshme që qenë këputur njëra pas tjetrës në vitet ’80–të, në kufijtë e të ’90–ve, duke marrë me vete edhe një botë tjetër. Një botë shumë të ndryshme nga ajo e komunizmit, me shumë më tepër klas dhe një edukatë që vinte nga shkollat më të mira të Perandorisë Austro–Hungareze.





- Ju jeni prej familjes Toptani, më pyeti duke e zgjatur theksin dhe duke shtuar se në zbritjen e saj në Shqipëri kishte jetuar pikërisht atje!
Nuk i thashë se e dija këtë gjë dhe se një stërgjyshe e imja e kujtonte gjithnjë mbërritjen në Tiranë të vajzës vezulluese, që do të bëhej Mbretëreshë e Shqipërisë.
Hapi duart sikur të thoshte se ishte gati dhe u ul në karrige për t’iu përgjigjur pyetjeve të një interviste që do të mbetet në historinë e emisionit “Opinion”, si një ndër më të mrekullueshmet. Ishte maji i vitit 1999 dhe kishim mbërritur në Johanesburg, po atë mëngjes nga një udhëtim i gjatë dhe i lodhshëm. Ballkani ishte kapluar nga lufta e Kosovës dhe gjithçka ishte e fiksuar aty. Udhëtimet nga Tirana qenë të rralla dhe ne kishim pasur fatin të gjenim tre vende në avionin e vjetër bullgar të ADA AIR, që udhëtonte drejt Athinës. Nuk e di pse shpesh kisha bindjen se me shumë sesa drejt një kontinenti tjetër po udhëtonim drejt historisë. Qemë nisur të gjenim Lekën e I–rë, kandidatin për Fronin mbretëror shqiptar, pa e ditur, ose pa e besuar se do gjenim një ndër personazhet më interesantë dhe më të mrekullueshëm që kam njohur ndonjëherë. Një hungareze dhe amerikane, që kishte fituar kurorën e Mbretëreshës së Shqipërisë dhe për këtë shkak, kishte kaluar një jetë të vështirë dhe plot trishtim, një jetë që ende 60 vjet pas largimit nga Shqipëria, nuk i kishte mundësuar kthimin në vendin që i kish vënë kurorë!
Geraldina foli më shumë se 30 minuta. Frymëmarrja po i vështirësohej, kishte nevojë për makinën e oksigjenit, por vijonte sërish. Donte të tregonte gjithçka përmblidhte jeta e saj 22-vjeçare me Ahmet Zogun, bashkëshortin dhe njeriun që kishte shënjuar jo pak historinë shqiptare të fillim shekullit XX. Mbreti Zog, Çiano, Kryeministri çek Benesh, Mbreti grek dhe Presidenti turk lëviznin lirshëm në kujtimet e saj, ashtu si Papa dhe plot personazhe të tjerë. Fytyra i lëvizte sipas kujtimeve dhe gjurmëve që kishin lënë tek ajo dhe vetëm një moment çeli krejtësisht. Filloi të fliste për Tiranën, qytetin ku kishte jetuar thuajse 13 muaj dhe prej nga ishte larguar 60 vjet më parë me ngut, në orën 4 të mëngjesit, e hipur në një autoambulancë. Për t’i shpëtuar sulmit italian, i cili filloi plot 32 orë pasi ajo kishte sjellë në jetë djalin e saj të vetëm. Një kalkulim perfekt, që pritej ta gjente të papërgatitur të shoqin dhe ta detyronte atë të dorëzonte pa rezistencë mbretërinë e tij të mjerë.




- Tirana ka qenë si një bahçe me lule! Shumë e bukur!
E pashë me dyshim. Kisha frikë se Tirana e atij maji 1999 ishte po aq e rrënuar sa për mos të të lënë asnjë shije të mirë, por ajo e 1939, një përzierje e një fshati gjigant me një kryeqytet në lindje duhej të kishte qenë akoma më e mjerë. Me rrugët pa kanalizime, pazarin e gjësë se gjallë dhe Pallatin Mbretëror që fare mirë mund të konsiderohej sot një vilë thuajse modeste. Nuk e di pse në sytë e saj e gjithë kjo ishte një Tiranë e mrekullueshme. Kam frikë se më shumë se prej kujtimeve kjo mbresë qe krijuar nga netët e gjata të mërgimit, kur bashkë me gjithë atë grup ikanakësh, kishin diskutuar e diskutuar për atdheun e tyre, ku ëndërronin të ktheheshin dhe nuk ktheheshin dot.
Intervista mbaroi dhe ajo u shkëput pak kohë. Një orë më vonë qe vendosur në verandë, me një album të trashë fotografish dhe me një zell të paimagjinueshëm për t’i shpjeguar ato. Paradë e një jete të çuditshme, problematike, por edhe të bukur, që ajo, me shaka e quante: “fati im i madh”!
Një jetë që kishte nisur në Budapest, nga një baba fisnik hungarez dhe një mama amerikane. Kishte nisur në fillim të shekullit dhe fëmijëria e saj, kishte kaluar nëpër turbullirën e krijuar nga rënia e Perandorisë Austro–Hungareze, nga reduktimi i ndjeshëm financiar i familjes; nga edukimi vjenez dhe jeta thuajse modeste në qytetin e lindjes. Derisa një ditë, në derën e saj kishte trokitur befas një lajmës i çuditshëm. Quhej Jak Koçi dhe ishte Ambasador i Shqipërisë në Vjenë. Lajmësi i çuditshëm e njoftoi se Mbreti i shqiptarëve kishte parë fotot e saj, kishte mbetur i befasuar prej tyre dhe kërkonte të prezantohej nga afër me të. Ishte fundi i vitit 1937 dhe s’ka dyshim se vajza e re kishte mbetur e befasuar nga ky lajm. Atje larg e priste një Mbret dhe një ditë, ajo mund të ishte Mbretëreshë. U nis drejt vendit të panjohur pak ditë më vonë dhe në Tiranën e largët kaloi edhe mbrëmjen e vitit të ri 1938! Asnjëherë më vonë, në intervista, libra, biografi ajo nuk rrëfeu për atë moment emocionant kur mbretëria e ardhshme e saj u shfaq përballë anijes në Durrës. Një vend i varfër, i pazhvilluar, por që ajo gjithnjë e ka përshkruar si magjik. Një vend që u bë shpejt vendi i saj dhe gjuhën e të cilit ajo e mësoi në më pak se një vit për të mos e harruar më kurrë. Duket se Mbreti i Shqiptarëve i kishte hyrë shpejt në zemër vajzës së re. Dritat u fikën, rrëfen ajo, të gjithë kishin kupa shampanje në dorë dhe kur u ndezën sërish, ajo kish dëgjuar në vesh formulën magjike: dua të martohem me ty. Ja kish thënë një mbret dhe 3 muaj më vonë ajo do të ishte jo më vajza nga Budapesti, por Geraldina e Shqipërisë, Mbretëresha më e re në botë. Një bukuri magjepsëse që kishte befasuar shtypin botëror me dasmën e saj. Një dasmë që do mbahet mend gjatë në Shqipëri dhe që për fat, ka mbetur e patjetërsuar në celuloide. Një akt i vetëm dhe i veçuar i klasit, luksit, por edhe dinjitetit të një vendi që po kërkonte të linte pas trashëgiminë e tij orientale dhe të shihte drejt Evropës përballë. Dhe që fatkeqësisht, kishte zgjedhur për derën kryesore të Evropës, Italinë e Musolinit, vendin që do të shkatërronte jo vetëm karrierën e Mbretit Zog, por edhe ëndrrën e saj. Nuk ka asnjë dyshim se në jetën e saj, në kufijtë e 90–të viteve, ai vit në Shqipëri kishte qenë padyshim më i bukuri, që pat kaluar ndonjëherë. Njerëzit e donin, bashkëshorti qe i marrosur pas saj, ndërsa priste të sillte në jetë një trashëgimtar. Një djalë, që erdhi në këtë botë më 5 Prill 1939, pikërisht atë ditë, kur në Romë qe vendosur që ai të mos e trashëgonte kurrë Mbretërinë që i ati kishte krijuar 12 vjet më parë.


Geraldina mbante pak ose aspak mend nga ikja e saj e trishtuar. Me ndjenja të humbura, e vendosur në një veturë ajo udhëtoi pa pushim nga Tirana në Follorinë, për t’i shpëtuar bashkë me trashëgimtarin, rënies rob. Mbreti e takoi 72 orë më vonë, i lodhur, i trishtuar, me frikën se kjo ikje nuk ishte si të tjerat. Parandjenjat nuk e kishin gabuar. Ai nuk do kthehej më kurrë. Nuk ka dyshim se askush nuk mund të jetë profet dhe askush nuk mund të parashikojë të ardhmen e tij. Por edhe kur ajo është sterrë dhe dukshëm e frikshme në horizont, njerëzit refuzojnë ta pranojnë. Shpresa vdes e fundit thotë një fjalë e vjetër dhe ky slogan që përmbledh gjithë filozofinë njerëzore, të të gjitha kohërave, duket se ka qenë ngushëllimi i vetëm i Familjes mbretërore në shumë net dhe momente të frikshme. Vështirë të imagjinosh një femër tjetër, që për 11 muaj mbretërim vuajti plot 63 vjet të jetës së saj. Rrugëtimi dhe ikja e saj nga Greqia në Turqi, prej këtu në Rumani, Poloni, Stokholm, Francë, Angli, Egjipt, sërish Francë, Spanjë dhe Afrikën e Jugut padyshim që është një libër më vete. Shtëpia ndryshonte çdo vit, ndërkohë që në Francë u largua me anijen e fundit për t’i shpëtuar arrestimit nga gjermanët; në Londër vuajti bombardimet e tmerrshme; në Aleksandri u rrethua nga revolucionarët që rrëzuan nga froni Mbretin Faruk dhe në Kanë jetonte e mbyllur në një shtëpi për t’i shpëtuar ndjekjes dhe eliminimit që kishin vendosur komunistët shqiptarë. Në më shumë se 48 orë që kaluam pranë saj nuk e di pse kam krijuar bindjen se ajo ishte një krijesë e mrekullueshme. Nga ata njerëz që kanë lindur për të dhuruar mirësi dhe për ta parë botën me dashuri, pavarësisht padrejtësisë së saj. Tregonte se sa e vështirë kishte qenë jeta në vitet e fundit të Mbretit Zog; se si kishte jetuar një moment më të dhimbshëm pas vdekjes së tij kur i ishte dashur të shiste unazën e fejesës për të siguruar jetesën e saj dhe së të birit; apo në fund, kur i qe dashur të udhëtonte me një biletë të dhuruar nga Komuniteti shqiptar për të parë nipin e saj të vetëm, Lekën që kishte lindur në Johanesburg. Nuk e di pse atë dhe dy takime të tjera pata përshtypjen se ajo nuk donte të fliste për vitet në mërgim; ajo nuk fliste asnjë fjalë të keqe për Shqipërinë komuniste që e kishte detyruar të kalonte një jetë në emigracion. Për të, Shqipëria ishte ideale, sublime, vendi që i kishte ofruar kurorën e Mbretëreshës së saj dhe ajo e donte pa asnjë kusht.
- Kam një amanet të vetëm, tha ndërsa po iknim. Me po atë zë që kishte folur në intervistë. Dua të vdes në Shqipëri. Më varrosni atje, jo këtu në Afrikë!
Në fakt, 3 vjet më pas, si të plotësonte një padrejtësi prej 6 dekadash, Zoti duket se e dëgjoi fjalën e saj. Parlamenti shqiptar modifikoi qëndrimin e tij, ligji ndryshoi dhe Familja mbretërore u kthye në Shqipëri. Ishte qershori i vitit 2003, plot 63 vjet e 3 muaj pas ikjes.
- E di, më tha gjatë takimit në Afrikë, një javë përpara se të vdiste, Mbreti Zog pa një ëndërr. Më thirri të ma tregonte në mëngjes. Më kish parë mua dhe Lekën që ktheheshim në Shqipëri, me anije. Nga larg dukej Durrësi dhe njerëzit që kishin dalë të na prisnin dhe brohorisnin. Brohorisnin, brohorisnin… E kush thotë se ëndrrat nuk plotësohen? Ç‘teori Frojdiste mund të përdorte ëndrrën dhe dëshirën e Mbretit të vetëm të Shqiptarëve për të vërtetuar realizmin e saj?
41 vjet pas ëndrrës që Mbreti kish parë në Kanë, në shtratin e vdekjes dhe 3 vjet pasi Geraldina na e kish treguar atë në Johanesburg, ja ku po ndodhte vërtet. Skenografia ishte modifikuar disi. Nuk ishte porti i Durrësit dhe as një anije, por aeroporti i Rinasit dhe një avion që sollën Geraldinën dhe Lekën në Shqipëri. Njerëzit ishin po ata. Disa mijëra që brohorisnin, ndalonin limuzinën, donin të shihnin Mbretëreshën e tyre të dikurshme. Mall dhe pengje të vjetra që formësoheshin në lot dhe brohoritje. Jam i sigurt se gjithë vuajtja dhe malli 63-vjeçar ishin zhdukur tashmë. Ajo e kish ëndërruar këtë ditë. E kish lidhur fatin e saj me këtë vend në moshën 20-vjeçare, e kishte dashur shumë atë, ishte bërë Mbretëreshë e tij dhe më pas, pikërisht për këtë kishte vuajtur një kalvar të gjatë. Tashmë, ishte kthyer. Besimi se ky popull e donte, që e kish shoqëruar gjatë gjithë jetës, po i vërtetohej tashmë. E si të mos ndihet i lumtur një njeri që në fund të jetës së tij e kupton dhe vërteton, se besimi që ka pasur ka qenë i drejtë!?
E takova disa herë në tjera në Tiranë. Ishte e lodhur, në fund të jetës së saj, por plot besim. Nuk e di nëse kohë të vjetra dhe të reja fanepseshin tek ajo pa bërë diferencë.
- Jam kaq e lumtur më thoshte sa herë më shikonte!
Ishte vërtet e lumtur. Kam bindjen se me po atë lumturi iku, një ditë vjeshte të vitit 2002. Titujt e gazetave kishin ditë që njoftonin sëmundjen dhe orët e fundit të jetës së saj. Ishte kthyer në qendër të vëmendjes si një Mbretëreshë e vërtetë. E kish konkuistuar vendin e saj, atë që ia kishin marrë me përdhunë 63 vjet më parë. Tani ndihej Mbretëreshë në vendin e saj dhe do të ikte si e tillë. Tre ditë përpara vdekjes isha në zyrën e Presidentit Moisiu. Diskutohej se ç‘ceremoni do të organizohej dhe a do të kishte një varrim zyrtar. Nuk ka asnjë dyshim se e meritonte një gjë të tillë. Kish qenë për 11 muaj bashkëkryetare Shteti dhe më e vogla qe një varrim zyrtar. Moisiu hezitonte. Kishte frikë ose nuk e kuptonte dot se shteti ka vijimësi. Se ka lindur më 1912, 1939 apo 1999 shteti është shtet. Mundej që kishte jo pak presione nga ish-komunistët. Vërtitej mes mosbindjes administrative dhe ndjesive personale. Kadare i telefonoi për t’i kërkuar ta respektonte Mbretëreshën e vetme të Shqiptarëve. Ilir Meta, Zv.kryeministër dhe ministër i Jashtëm, po ashtu.
- “Unë do ta konsideroj ceremoni zyrtare në çdo rast”, më tha.
Kishte jo pak dinjitet tek ky djalë i ri, 33-vjeçar, që dinte ta respektonte shtetin dhe trashëgiminë e tij, më mirë se gjithë ata zyrtarë të vjetër që e rrethonin. Mbrëmjen para vdekjes kalova në spital. Ishte qetësi. Pritej të ndodhte nga momenti në moment. Në Tiranë vinte Berluskoni dhe shtypi qe ndarë midis dy lajmeve. Nuk dihej ç‘ndodhi, por po atë mbrëmje u njoftua se Geraldina nuk do të kishte ceremoni zyrtare varrimi. Vdiq po atë natë. U shua në qetësi, me lehtësinë e të qenit në vendin që e kish dashur aq shumë dhe me bindjen se në fund, historia i kish dhënë të drejtë. Nuk e di pse, por Shqipëria që i kish rezervuar një dasmë zyrtare madhështore, diti t’i rezervonte një varrim po aq madhështor dhe dinjitoz. Atë ditë nuk isha në Tiranë. Isha nisur herët në mëngjes me një avion ushtarak për në Afganistan, vendin që sapo kish dalë nga lufta dhe që po kërkonte një të ardhme normale. Në aeroportin e Kabulit, ushtarët tanë më rrëfyen se pak ditë më parë, Mbreti Zahir Shah kish mbërritur në qytet. Ish kthyer me triumfin e një njeriu që kish pasur të drejtë në jetën e tij dhe tashmë, priste të vdiste në vendin e tij. Ashtu siç kish bërë Mbretëresha Geraldinë, që i kish rezistuar shumë viteve, rreziqeve, vuajtjeve dhe sëmundjeve, për të vdekur në vendin që e kish bërë Mbretëreshë. E bindur se qe larguar prej andej padrejtësisht dhe po kaq e bindur se kish të drejtë.
- “E drejta vonon, por nuk harron”, mu kujtua një shprehje libri, ndërkohë që mendoja Geraldinën, Mbretëreshën dhe gruan e mrekullueshme, që e kish dashur këtë vend, ndoshta më shumë sesa ç‘e duan shumë prej nesh…
_____________________________________________________________________________________


Shqipëri blu, sipas Najbor. Click the image to open in full size.

Nga:Violeta MURATI

(Postuar në 24-10-2008 link: http://lajmishqip.com/)


Prej ‘43-s e deri në 2007-n, familja mbretërore shqiptare vjen me një tezë kritike; për t’u rishikuar prej historiografisë shqiptare. Kjo “kërkesë” e nënvetëdijshme, rikthehet për pretendimin mbi të vërtetën historike, ku historiani Dr. Patrice Najbor prezanton veprën e tij me pesë vëllime “Historia e Shqipërisë dhe i familjes së saj mbretërore 1443-2007”.

Najbor tregon se në kuadrin e rishikimit të historisë së Shqipërisë vjen dhe ky kontribut botues, duke paraqitur me objektivitet, përmes burimeve të jashtme, faktet dhe personat, të cilët nuk janë njohur deri tani nga historiografia shqiptare.

Në vëllimin e parë, Najbor është përqendruar kryesisht në luftën për pavarësi, duke studiuar edhe veprimet e Fuqive të Mëdha për të ruajtur ose zgjeruar sferat e tyre të influencës, si dhe rolin e tyre në zgjedhjen e princ Wied, në 1914.

Njëkohësisht historiani merret edhe me analizën politike e të diskutueshme të Esat Pashë Toptanit, i cili është konsideruar nga shumë shqiptarë si tradhtar, kur pranoi dorëzimin e qytetit të Shkodrës në 1913, në një kohë kur nga ky veprim, Najbor shkruan se ai jo vetëm shpëtoi ushtrinë e tij dhe armatimin nga një humbje e sigurt (ku ushtria ishte e rraskapitur pas disa muajve luftë), por edhe ndërkombëtarizoi këtë krizë midis Shqipërisë dhe Malit të Zi. “Nga ky veprim i tij, ne, madje mund të themi se ai ka qenë largpamës dhe i shkathët, meqenëse disa ditë me vonë nën presionin e Fuqive të Mëdha, mbreti Nikolla i Malit të Zi u detyrua të kthehej në qytet.

Më vonë me shpalljen e Luftës së Parë botërore, Esat Pasha është rreshtuar menjëherë në anën e aleatëve, në krah të të cilëve ai luftoi dhe nga ana tjetër, duke pranuar që ushtria serbe e dërmuar nga lufta të tërhiqej. Duke kaluar nëpër Shqipëri, ai shpëtoi Frontin e Lindjes, si dhe vendosi Shqipërinë në kampin e fitimtarëve”, - shkruan historiani.

Ndërsa në vëllimin e dytë ai ndalet në periudhën e viteve ’20-të, duke sjellë sidomos një vështrim të ri për sa u përket figurave të Fan Nolit dhe Ahmet Zogut.

“Studimi i periudhës zogiste tregon se mbreti Zog me realizimet e tij në fushat institucionale, legjislative, edukative, shëndetësore, ushtarake, diplomatike, ekonomike dhe në drejtim të zhvillimit të ndërtimit të rrugëve dhe të infrastrukturës së vendit ka vendosur bazat e një shteti modern, demokratik të tipit perëndimor dhe duke zëvendësuar të drejtën e forcës me forcën e së drejtës, ai paraqitet si njeriu më progresist i kohës (Shih punimet e konferencës shkencore ndërkombëtare, organizuar nga Ministria e Kulturës e Shqipërisë, Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë dhe Muzeu Historik Kombëtar me 01.09.2008 me temë: "Monarkia shqiptare 1928-1939" dhe sidomos ndërhyrjen e Patrice Najbor: "Realizimet e Mbretit Zog).

“Në vëllimin e tretë jam përpjekur të tregoj udhëtimin e gjatë e të vështirë të familjes mbretërore në mërgim dhe luftën e vazhdueshme të mbretit Leka I për çlirimin e Shqipërisë nga komunizmi dhe të Kosovës nga zgjedha Serbe”.

Por në anën tjetër, Najbor na sqaron se në vëllimin e katërt, libri pajiset me dokumente të shumta, shpesh të panjohura, të veprimeve të ndryshme politike të mbretit Leka, ku konstaton se përtej mosmarrëveshjeve të shqiptarëve të diasporës, mbreti Leka ka punuar për ribashkimin e kombit shqiptar.

Ky dokumentacion pasohet dhe në vëllimin e pestë, duke përmbajtur dokumente arshivore, të traktateve ndërkombëtare dhe të marrëveshjeve sekrete, të letrave dhe pemëve gjenealogjike. “Duke botuar këto tekste origjinale në tërësinë e tyre, kam dashur të tregoj më shumë se përmendjen e thjeshtë të tyre, me qëllim që lexuesi të ketë mundësi që të shprehë vetë mendimin e tij mbi faktet e treguara.

Dr. Patrice Najbor është diplomuar në Institutin e Studimeve të Marrëdhënieve Ndërkombëtare (ILERI) të Parisit, titullar i një diplome të studimeve të larta të specializuara (DESS) të diplomacisë dhe administrimit të organizatave ndërkombëtare (Paris XI), doktor i shkencave politike, ka realizuar një teze mbi "Dykrenarja e Shqipërisë në marrëdhëniet ndërkombëtare bashkëkohore" (Paris XI - 1992) dhe shumë shkrime në kuadër të një diplome të studimeve të thelluara (DEA) të mbrojtjes dhe sigurimit evropian (Lille II -1990) midis të cilëve "Sistemi dhe politika e sigurimit të Shqipërisë" dhe "Çështja shqiptare e Kosovës". Ai është autor edhe i "Dinastisë se Zogut" 2002.

________________________________________________________________________________________

AHMET ZOGU
Jeta dhe puna e tij per Shqiperine
(Nga Adil Bicaku)
DINASTIA ZOGU
Brezi jone fatkeqesisht dine shume pak per jeten e te nderuarit Ahmet Zogu
Mbretit te Shqiptareve. Jeta dhe puna e tij ka zene nje nga vendet me te para ne
peripecite e jetes politike, luftarake e civile te vendit tone, prej viteve 1912 e deri ne
kohen kur Italia pushtoj Shqiperine me 1939 dhe me pas ne mergim deri ne vitin 1961
Nuk eshte e lehte qe te flasesh per jeten e te nderuarit Zog. Arsyet jane te ditura,
sepse rregjimi komunist mbi 50 vjecar mbylli cdo gje te asaj kohe , dhe te permendje
emrin e Zogut apo te kohes se tij te kushtonte edhe jeten. Keshtu qe ajo periudhe 25
vjecare qe Zogu luftoi, punoi e sundoi u be tabu. Por fatkeqesisht akoma vazhdon nje
heshtje per te edhe pse Shqiperia tashme eshte shpallur demokratike dhe ka shume
parti politike…….
Ahmet Zogu lindi me 8 Tetor te vitit 1895. Ishte i biri i Xhemal Pashe Zogut.
Principata Zogalliane e kishte qendren ne Burgajet te Matit. Historia na thote se Mati
ishte Principata trashegimtare e Heroit Tone Kombetar, Skenderbeut. Sipas saje kur
u munden Shpatajt dhe Balshajt zemer medhenjt dhe te gjithe princat shqiptare,
zune vendin e tyre, dhe moren flamurin e lirise dhe u rradhiten t’u bejne balle
sulmeve turke.
Me i afti nder ta ishte Gjon Kastrioti, Princi i Krujes, Matit dhe i Vumenishtit ne
Veri, Arian Komnen Topia, Princ i Kanines, i Himares, Cermenikes dhe i Shpatit ne
jug…
Luftra te medha u zhvilluan si ne kepat te veriut ashtu edhe ne ato te jugut.
Gjon Kastrioti u mund. Ne marreveshje me turqit u moren peng 3 djemt e tij. Me te
voglin nga djemte e rriti Sulltani me bindjen se ky do te behej nje luftetar i mire ne
sherbim te Turqise dhe nuk do to mbaj mend Krujen, vendin e tij. Mirepo Gjergj
Kastrioti Skenderbeu luftoi, fitoi dhe me ne fund kur i gjeti rastin erdhi ne Shqiperi
me trimat e tij per te cliruar Krujen e tij qe se kishte harruar kurre.
Me 3 Nendor te vitit 1443 pas thyerjes se Otomaneve ne betejen e Nishit, niset
me 300 kalores trima shqiptare dhe pas 3 javesh me 28 Nendore te vitit 1443 ngren
Flamurin e Lirise ne Kruje.
Per njezet e pese vjet Skenderbeu e mbajti Krujen dhe principatat e tjera te lirise
te lira. Pas vdekjes se tij me 17 Janar te vitit 1468 merr fund dhe Liria qe paten
shijuar Shqiptaret per cerek shekulli. Kruja dhe principatat e tjera rane , por jo ajo e
Matit dhe motra e saj Mirdita nuk iu nenshtruan Turkut.
Burgajeti ishte zemra e Matit me 200 shtepi, vendi ku ishte keshtjella e
motshme e Principates se famshme Zogu dhe ku dergjej shpirti i ndritur i Mamices,
motres se Skenderbeut. Sipas historise rreth shekullit XV, familja fisnike e Zogut
zbriti nga Veriu I Shqiperise dhe zuri vend ne Burgajet te Matit.
Zogollet u ngriten kunder turqise dhe me vrasjen e Gazi Beut, Sulltani u
detyrua me njoft Dinastise Zogalliane sundimin e Matit, qe I pari I saj Zogu i Madh
dhe me pas Zogu i Vogel.Te gjithe pashallaret dhe bejleret e kesaj dinastie munden
me e mbajt Matin jashte sundimit Turk.
Me 1621 kur ne fushe te betejes u vra Abdullah Beg Zogu i dha te kuptoje
Sulltanit njehere e pergjithmone se ne Mat zien vetem baruti. I biri i Abdullait,
Ahmeti dhe me pas i biri i Ahmetit, Mahmuti jo vetem qe mbajten Matin te lire, por
ndihmuan krahina te tjera me i shkeput copa-copa prej duareve te turqeve. Pas
Mahmutit erdhi i biri Xhelal Pashe Zogu, i cili ne nje beteje u plagos rende dhe u zu
rab e u internua ne Turqi.Vendin e Xhelalit e zuri i biri, Xhemal Pashe Zogu. Ky u be
qeveritari i Matit me zonjen e tij Sadije Hanmi, qe e quanin ne ate kohe "Luanesha e
Matit".
T. Dilo ne librin e tij "Mbreti i jone ne rinine e Tij", botuar ne Tirane ne vitin
1935, thekson: "Dhe ne fakt ka qene nje familje shume e degjuar dhe shume e
respektuar ajo e Zogut.. Ne shume vilajete te Turqise dhe ne qarqet e Stambollit,
bashke me Pallatin e Sulltaneve, prej shume shekujsh, nderoheshin cquarisht djemt
e kesaj Familje, te cilet kishin ditur te fitojne simpathine dhe respektin me cilesite e
tyre te rralla, dhe kjo pasuri morale ishte, pothuaj, bere nje tradite familjare brez pas
brezi."
Xhemal Pashe Zogu, qe i ati i Ahmet Zogut, me vone Mbreti i Shqiptareve, me
emrin Zogu i Pare. Xhemal Pasha kishte nje kulture shume te gjere, politikan i ralle,
administrator dhe luftetar. Mati dhe Dibra aty e kishin vendin e keshillimit te tyre.
Xhemal Pasha u kujdes shume per edukimin e te birit Ahmetit. Ai mori si mesues te
gjuhes shqipe patriotet Efendi Ceken dhe Dervish Himen, kurse per turqishten Hafiz
Muharrem Dibren.
Ne kohen kur Xhemal Pasha ishte ne pergatitjen e planit per nji kryengritje te
pergjithshme ne Shqiperi, dhe ne prag te levizjes se Xhon Turqeve, qe ishte njifare
shprese per pamvaresine e Shqipnise, me 1908, vdiq ne moshen 41 vjecare.
Kjo qe nje humbje e rende per Dinastine Zogalliane, per Matin, Mirditen dhe
Shqiperine. Me vdekjen e Babait te Zogut timonin e Dinastise Zogu e mori nana e
Ahmet Zogut me qe Ahmeti ishte vetem 13 vjec.
Gazetari, shkrimtari dhe historiani i shquar Suedez Sven Auren ka shkruar ne
librin mbi Shqiperine "Europeisk Orient" se: " Familja Zogu ishte shume e
bezdiseshme per sulltanet e Turqise. Dhe nena e Zogut ishte shume e afte dhe
ambicioze, ajo e shihte Shqiperine se shpejti te lire, dhe familja Zogu te ishte ne krye
te betejes se ardheshme te fitores kunder sundueseve sikurse kishte qene shekuj me
radhe. Ajo parashikonte djalin e saj Ahmetin si te vetmin pinjoll te kesaj familje qe
me ne fund te vendoste fatin e Shqiperise se pamvarur dhe sovrane. Sipas saj kishte
lindur e po brumosej pasardhesi I Skenderbeut".
Ahmet Zogu kishte nje zgjuarsi te madhe nga natyra. Ai ishte kureshtar, i
matur, serioz i shkathet e mjeshter i perdorimit te armeve. Ishte 13 vjecar e merrte
pjese ne kuvendin e burrave. Ata qe e kane njoftur shkruajne se Ahmeti megjithese i
vogel nuk permende kurre krahine por gjith Shqiperine. Burrat neper gjyqe thirrnin
Beun e Vogel (sikurse e quanin). Ai jipte vendime qe edhe te moshuarit nuk gjenin
zgjidhje.
Nena e tij e ndritur, duke i pare dhuntite e djalit te saj nuk donte me e mbajt ne
Mat, por donte me i dhene dituri me te medha per nje te ardhme per gjithe vendin
per nje dite jo te larget. Megjithe pikellimin per djalin e vogel dhe me gjithe
kundershtimeve e te pareve te Matit dhe te pleqenise ajo vendosi me e cu ate ne
Stamboll ne lice e me vone me studiuar ne Akademine Ushtarake. Per zgjuarsi dhe
pervetesimin e gjere te shkolles, ai u gradua ne intervale te shkurtera. Prej vitit 1912,
Ai jo vetem studionte, por ishte ne kontakt me perfaqesues shqiptare dhe informohej
per gjendjen ne Atdhe. Ishte koha e levizjes per pamvarsine e Shqiperise dhe fitorja e
Xhon Turqeve, shpallja e Hyrietit, qe mund te quhet dhe nje sukses i shkelqyer i
armeve te papushuara shqiptare.
Kryengritja e pare e Kosoves, perhapja e saj ne Shkoder, Mirdite dhe Kongreset e
Manastirit, Dibres dhe Elbasanit per te drejten e Gjuhes Shqipe. Kryengritja e
pergjithshme ne shqiperi dhe si pasoje e saj Autanomija Shqiptare ne Vilajetin e
Shkodres, Kosoves, Manastirit dhe Janines qene nxitje e flakes e 17 vjecarit Ahmet
Zogu qe te ndodhej ne qender te ngjarjeve qe kishin te benin me fatin e Atdheut.
Atdheu po lahej ne gjak, dhe vendi i Tij tashme ishte beteja vendimtare ne Shqiperi.

NGA LUFTETAR I THJESHT DERI NE KOMANDANT LEGJENDAR
Ne fund te vitit shkollor me 1912 Zogu u nis prej Stambolli me disa trima te Tij e
arriti ne Diber te Madhe ku u prit si nje prijes dhe burre me pondus, u informua mbi
gjendjen e vendit dhe vendosi me i be nje visite kortezie Kamejkamit te vendit.
Qeveritari Turk priti Beun e Matit, por u befasua kur pa nje djale fare te ri. Ai e
permbajti veten kur pa se kishte te bente me nje burre te pjekur, te afte dhe me nje
horizont te gjere si per Shqiperine gjithashtu edhe per Turqine. Ne fund te ketij
takimi Zogu i tha qeveritarit Turk: "Perandorija Otomane gabon kur perdore nje
qendrim armiqesor kundra aspiratave te Kombit Shqiptare, sidomos pas shpalljes se
Hyrietit, mund te rrjedhin ngjarje te pa pandehura dhe te idheta nga kjo sjellje"
Pasi u kthy ne Sarajen e vet ne Mat kaluan jave dhe nga te gjitha anet vinin
njerez me e pa dhe me i paraqit besnikerine e patundeshme te fiseve te tyre, ketij
djaloshi te ri tek i cili kishin varur shpresat per nje panvaresi te shpejt. Kur plasi
kryengritja e dyte ne Kosove ne korrik te 1912, ajo u perhap shpejt ne Jug. Keshtu
qe Turqija u detyrua me pranu kerkesat e shqiptareve.
Shtetet Ballkanike e pane qe Shqiperia do te perfitonte dobi te medha ne saje te
armeve te bijeve te saj, e nga kjo frike dhe per faktin qe nuk donin nje Shqiperi te lire
me vehte, i shpallen lufte Turqise. Zogu si largpames qe ishte parashikonte kurthin
qe shtete fqinje i thurnin vendit tone, vendosi te mos kthehet ne shkolle ne Stamboll,
por te luftoje per bashkimin e gjith Shqiperise. Shtetet Ballkanike iu sulen
Shqiperise me i marre nga nje cope. Zogu e kuptoj mire se bashkimi i Shqiperise
ishte me e sigurt nen Turqine ne ato moment sesa te binte ne dore te armiqeve
shekullor ballkanas. Ky popull qe kishte ndezur kryengritjen e Kacanikut kunder
Durgut Pashes, ky popull qe nuk iu kishte trembur vdekjes, ky popull paqedashes qe
i kishte qendruar besnik antareve te Lidhjes Ballkanike sot ishte me ne rrezik se
kurre po nga vendet anetare te Lidhjes se Ballkanit.
Ky 17 vjecar i pa perkulun i ben nje telegram prefektit te Dibres:
"Mund te mbledh nje fuqi prej 2000 matjanesh dhe jam gati te nisem vete ne krye te
keasj fuqije kunder armikut ne Shkoder po te me dergoj qeveria Turke minicion."
Zogu e kishte te qarte strategjine qe do te perdorte. Me ndaluar ushtrite ballkanike
me shkel token Shqiptare dhe ne ato vende ku t’i merrte prej Turqise te ngrinte
flamurin e pavaresise me Shkodren ne krye. Pergjigja e gatshme e Turqise nuk vonoi.
Armet erdhen dhe Zogu u beni nje kushtrim malesoreve per te ruajtur tokat e Ilireve
nga pushteti grabitqare fqinje. Kalaja e Zogut u mbush me mijera pleq dhe te rinj.
Nena e tij e porositi me tregua burreri si te paret dhe bekoi betejen e ardhshme e i
uroj djalit te dilte faqebardhe ne lufte kunder Karadakut grabitqar. Luftetaret trima u
nisen per betejen e madhe nen udheheqjen e Beut te Vogel. Lufta qe e ashper dhe 80
trima matjane dhane jeten ne ate beteje. Ahmet Zogu ne krye te luftes here me
komande here me pushke nuk pesoi gje vec xhoka e tij ishte shpuar nga plumbi tej
per tej. Kjo beteje eshte perjetesuar me nje kenge epike. "Ketu do te bej nje krahasim
me Heroin Tone Legjendar Skenderbeun. "Ne moshen 18 vjecare Skenderbeu ne krye
te nje ushtrije Turke, shtypi kryengritjen ne Brusa te Azize se Vogel. Kjo fitore qe
hapi I pare ne ngritjen e grades dhe simpatia e Sulltanit. Ndersa Zogut iu desh me u
hedh ne lufte per Shqiperine ne moshen 17 vjecare, se atehere e kerkoje nevoja e
Atdheu.
Me 17 Qershor te vitit 1961, ne New York, z. Vaclovas Sidzikauskas, Kryetar i
Asambles te Kombeve Evropiane te Roberuar, thote se emrin e Mbretit Zog e sheh te
lidhur ngushte me historine e Shqiperise moderne dhe nga kjo histori vecon e
deklalon: "Personi i Mbretit Zog dhe ai I Skenderbeut pese shekuj me pare na
tregojne se c’prej celiku jane bere Shqiptaret".
Serbet iu kishin drejtuar Matit. Zogut i erdhi lajmi, dhe ai caktoi zevendesit e vet
ne lufte kunder Malit te Zi, ndersa vete niset per ne Mat me u pre sulmin Serbeve.
Kur Shqiperia ishte ne valen e luftes me shtetet fqinje, erdhi nje lajm tjeter, por
gazmor: Ismail Qemal Beu ishte nisur per me shpallur pamvaresine ne Vlore. Zogu
tani duhet te linte Matin ne duart te sigurta qe te mos e rrembenit Serbet. Ai edhe
ketu zgjodhi trima te zot qe iu betuan se nuk do te lejonin kembe serbi te shkelte
Matin. Zogu vendosi me shku ne Vlore pa marre parasysh motin e keq dhe pengesat
e turqeve gjate rruges. Ai do te arrinte ne Vlore gjalle apo vdek. Zogu qe delegati i
Matit. Kur Ismail Qemali e pa delegatin, djalin 17 vjecar, i mallengjyer e puthi ne
balle dhe i tha: “Mirese erdhe biri im. Duhet ta dishe se, per kete pune qe po bejme
sot per shpetimin e Shqiperise, kemi pasur per mesues gjyshin tend, Xhelal Pashe
Zogun”.
Pas shpalljes se pavaresise duhej vepruar shpejt. Ai u kthye ne Mat dhe mblodhi
parine dhe i njohti me pamvaresine e vendit, por kjo duhej me u mbrojt me gjak e
lufte. Konferenca e 20 Dhjetorit te vitit 1912 e njohti pamvaresine e Shqiperise dhe e
emeroj nje komision per administrimin e vendit derisa Fuqite e Medha te zgjidhnin
nje mbret. Fqinjet ju versulen Shqiperise perseri. Shtetet e medha caktuan nje Mbret
per te vendosur qetesine dhe qeverisjen e Shqiperise. Princi prusian Wilhelm Wied
erdhi ne Shqiperi me 7 Mars te vitit 1913 dhe vendosi me pas si kryeqytet Durresin.
Ai u prit me shume enthuziazem nga populli i lodhur nga grindjet dhe grabitjet e
fqinjve nga te gjitha anet. Shqiperia perjetonte nje lufte per egzistence si ng grindje e
kryengritje te ndryshme, ashtu edhe lufte per pushtet dhe nga influenca e te huajve.
Me 15 Maj te vitit 1913 u zbraz Shkodra dhe fuqite e medha moren administraten,
kurse me 11 Gusht ne Konferencen e Ambasadoreve ne Londer u caktuan afersisht
kufinjt me Greqine. Por shtetet fqinj nuk e respektuan pamvaresine tone. Keshtu qe
Princ Wiedi nuk mundi me e ndryshuar situaten fare. Ai nuk e njihte popullin tone,
karakterin, zakonet as dhe gjuhen, keshtu qe shpejt e pa qe misioni i Tij qe i pa
mundshem ne labirinthin Shqiptare. Ai u largua nga Shqiperia me 3 Shtator te vitit
1914.
Lufta e Pare Boterore e gjen Ahmet Zogun ne malet e Matit ku luftonte per fatin
e ri te Shqiperise.Me 1916 terhiqen Malazezet prej Shkodre dhe hyne forcat
austriake. Komandanti I ushtrise Austriake August Von Karl kishte degjuar ne
Shqiperi ishte nje burre shteti dhe nje luftetar i madh dhe vendosi te hyje ne
marreveshje me te. Augusti i propozoi Zogut qe te mblidhte ushtri dhe nen
komanden e nje konoleli Austriak te nisej per ne Kruje dhe te lufonin per Austrine.
Pergjigjja e Zogut qe koncize dhe e prere. Ai ne vend qe te pranonte ne nje ushtri te
madhe ngadhenjyese iu pergjigj Von Karlit: "Fuqine e kam gati, dhe do te nisem per
ne Kruje brenda dy diteve, do te nisem po, vecse kurre nen komanden e nje koloneli
te huaj, dhe ne favor te nje ushtrie qe nuk eshte e vendit tim. Do te punoj dhe luftoj
ne emer te Shqiperise dhe, arritur ne Kruje, mendoj me thirre ne nje kuvend te gjithe
perfaqesuesit e krahinave te ndryshme Shqiptare per me formuar Asamblene
Kushtetuese per te caktuar fatin e Atdheut. Kush eshte burre Shqiptare, sot nuk
duhet te duroje me qe te luhet me fatin tone".
Ai u nis me dy mije trima ne Kruje, por Austriaket e kishin pushtuar. U drejtua
per ne Tirane dhe ajo sapo kishte rene ne duart e Austriakeve. Atehere u nis per ne
Elbasan, me 14 Shkurt merr Durresin, ku midis brohoritjeve entuziaste ngren
Flamurin e Skenderbeut. Po keshtu veproi te dergoje nje fuqi kombetare per te zene
Fierin, Lushjen dhe Beratin. Elbasani e priti prijesin dhe luftetarin e pa trembur me
brohoritje te zjarrta. Pa u clodhur mori dy zyra per administrate, mblodhi disa
intelektuale te zot dhe vendosi te mbante nje mbledhje ku do te formonte Asamblene
Kombetare.
Ushtrija Austriake u befasua dhe nuk dinte se si t’ia bente ketij kryetrimi dhe
politikani qe ngriti ne kembe gjithe Shqiperine. Me e eliminuar u dilte keq. Ata u
munduan me e integru ne ushtrine e tyre. I akorduan graden e kolonelit ne ushtrine
austriake, i premtuan pasuni, i afruan gjithecka qe mund ti afronin nje prinjesi, vec
se ky te hiqte dore nga planet e tija. Ahmet Zogu kishte urdher te caktuar, per te nuk
kishte pasuri, grada ne bote qe t’ia shuante zjarrin e dashurise per Atdheun.
Austriaket e pane se me cilin kishin te benin dhe sabotuan Asamblene e Elbasanit
duke penguar delegatet me pretekst se kishte rene semundja e koleres ne ate qytet.
Zogu nuk u demoralizua. Kauza e Tij nuk ndaloi perkundrazi titanik vazhdoi
misionin qe i kishte ngarkuar vehtes per Atdhe. Ahmet Zogu iu pergjigj thirrjes se
August Von Karlit per nje takim te ri ne Shkoder. Zogu e sfidoi dhe njehere
komandantin Austriak ne mes te ushtrise se huje duke i thene: "Austria kishte
ardhur ne Shqiperi si liberuese, e pra, ishte mike e Shqiperise; dhe nuk kuptoj se me
c’te drejte ajo perzihet ne punet tona te bredshme; dhe nuk kuptoj se si administrata
e vendit te mos jete ne duart dhe kontrollin e Shqiptareve". Ky qendrim e acaroi dhe
me shume gjendjen, por dhe kesaj iu gjet nje zgjidhje elegante.
Kur, me 21 Nendor te vitit 1916 vdiq Franc Jozefi dhe ne fron hypi Perandori i ri
Karli I Pare, Zogu perfaqesoi nje delegacion shqiptare per ti parashtruar Atij
homazhet e Shqiperise.
Zogu u prit si nje kryetar shteti. Kur Karli I e kuptoi qe Zogu po pergatitej me e
kthy ne atdhe atehere ndryshoi puna. Ata i parashtruan Zogut me shume takt se
prania e Tij ne Shqiperi, do te pengonte veprimet ushtarake te Austrise ne Shqiperi,
dhe i premtuan graden me te larte. Zogu protestoi: "Une kam ardhur ne Viene si
delegat i Kombit Shqiptare dhe jo si rob, asnje grade dhe pasuri nuk kane vlere per
mua". Zogu mbeti ne Viene deri ne mbarim te luftes se Pare Boterore. Koha e
qendrimit te Tij ne Viene qe shume e dobishme. Ai mesoi shume, u stervit ne artin
luftarak, lexoi historine dhe gjuhen gjermane…
Ne Austri pregatiti nje plan per pamvaresine e Shqiperise. Kur u neneshkrua
armepushimi me 11 Shtator1918, u vendos qe ushtrite aleate te qendronin ne
Shqiperi derisa te caktohej fati i saj ne Konferencen e Paqes ne Paris. Pas dy vjetesh
mergimi ne Austri u kthy perseri ne Shqiperi me nje bindje te pa tundur se i vetmi
shpetim i Shqiperise ishte pregatitja e nje Kongresi te Madh Kombetar per te
diskutuar gjendjen e mbrendshme dhe te jashtme dhe per te marre masat adekuate
decisive per clirimin e vendit.
Keshtu u vendos me u mbajt Kongresi i Lushjes me 21 Janar te vitit 1920.
Situata ishte shume e veshtire. Ushtrite e huaja ishin kudo, bile komanda ushtarake
e Italise vrau patriotin me te pakompromentuar Abdyl Ypin. Kjo qe perpjekja e te
huajve me ndaluar dhe me prish planet e ketij Kongresi sikurse bene me ate te
Elbasanit para disa vitesh. Vendosmeria e Zogut dhe e patrioteve te tjere bene qe ky
Kongres te vazhdoje punimet nen mbrojtjen e sigurt te Ahmed Zogut.
Shkrimtari Milto Sotir Gurra ne librin "Themelet e patriotizmit shqiptare" botuar
ne vitin 1933, e ka cilisuar Ahmet Zogun si "Shpirti i Kongresit te Lushjes".
Ne ate Kongres qe vazhdoi deri me 9 Shkurt, u proklamua themeli I shtetit te pare
Shqiptare. U zgjodh kryetari i Kongresit Aqif Pashe Bicaku.
U hartua nje note e rrepte proteste kunder forcave aleate qe synonin ta coptonin
Shqiperine. U padit qeveria e Durresit me Esat Pashe Toptanin qe perkrahej nga te
huajt dhe qe nuk perfaqesonte aspiratat e popullit Shqiptare. U zgjodh Keshilli i
Larte (Rregjenca deri ne vendosjen e nje Mreti). Ne ate keshille u zgjodhen patriotet
me te afte, me eksperience dhe urtesi dhe qe perfaqesonin te gjitha shtresat e
relihjionit shqiptare. Imzot Bumci katolik, Aqif Pashe Bicaku bektashi, Sotir Peci
ortodoks dhe Abdi Toptani Musliman. Ne Kongres ishte perfaqesuese e gjithe
Shqiperia me nje shumice te konsiderueshme delegatesh, prandaj u zgjodh dhe
qeverija e re me ne krye Shkelqesine e Tij Sulejman Delvinen, Ahmet Zogu minister i
puneve te Mbrendshme, Mehmet Konica I Puneve te Jashtme, Hoxha Kadriu i
Drejtorise, Ali Riza Kolonja i Luftes etj. Kryeqytet provizor u caktua Tirana. U
zgjodhen dhe anetaret e Senatit.
Delegatet e Kongresit do te qendronin ne Lushje deri sa te vendosej qeveria ne
Tirane. Parlamenti i pare i Shqiperise se pamvarur u mblodh me 27 Mars te vitit
1920. Zogu ishte zgjedhur ne postin me te veshtire meqe ishte i vetmi qe kishte
treguar nje vetmohim te pashembullt si ne pregatitjen e Kongresit dhe te mbrojtjes se
tij, por edhe ne te gjitha perpjektet me lufte, zotsi, urtesi dhe diplomonci qe ne
moshen 17 vjecare, pa ndaluar rrugen per clirimin e Atdheut. Delegatet e kishin te
qarte se Ai ishte i vetmi qe mund te siguronte zbatimin e vendimeve te Kongresit dhe
ruajtjen e gjithe Shqiperise. Zogu u zotua se do te nisej per Tirane dhe kur ta merrte
Tiranen do te pregatiste qeverine qe te instalohej atje. Megjithe keshillat e mjaft
delegateve qe te mos nisej aq shpejt, sepse rruget ishin plot me ushtri te huaja, ai
nuk u mprapsht.
Ahmet Zogu mori me vehte 25 djem matjane qe dhe keta vendosen te vdesin me
prinjesin e Kongresit Kombetar. Kur iu afrua Kavajes u gjend perpara topave dhe
mitralozave te nje fuqie ushtarake te huje. Komandanti i asaj ushtrije e ndaloi
Ministrin e Puneve te Mbrendshme te Shqiperise dhe e urdheroi qe te kthehej prapa
se ndryshe do te perdorte forcen. Zogu gjakftohte si gjithmone iu pergjigj:
"Jam i urdheruar nga Kongresi i Lushjes, i cili me ka zgjedh M.P.Mbrendshme te
Shqiperise qe te arrije me doemos ne Tirane; une jam nje ushtare, dhe prandaj gjalle
ose vdek, duhet qe te kryej detyren qe me eshte ngarkuar. Ju ne doni qelloni me pare
mbi gjoksin tim". Nje heshtje varri ra aty. Komandanti i huaji e pa qe ky djale kaq i ri
dhe kryelarte nuk ka ndermend me u m’brapesuar, dhe i leshoi rrugen per te mos be
nje krim. Zogu me te 25 trimat e Tij hyri ne Kavaje, emeroi nje nenprefekt dhe
nenpunesa te tjere per administrimin e qytetit, refuzoi kategorikisht propozimet e
Qeverise se Durresit me anulluar vendimet e Kongresit te Lushnjes, dhe u nis per ne
Tirane.
Ne Shijak prap nje batalion ushtarak i kishin zene rrugen dhe ishin gati te
hapnin zjarr. Komandanti i batalionit te huaji e urdheroi qe te kthehej prapsht, dhe
ketu qe pergjigja e vendosur, pergjigja e Shqiptarit "gjalle ose vdekur do te kaloj".
Atehere komandanti i tha ushtrise qe te pergatitej per te hapur zjarr, po ashtu dhe
Zogu u tha trimavete vet qe te ngrenin mauzeret por te mos qellojne pa qelluar
ushtrija e huaji. Kur Zogu shtriu kemben e djathte ne prag te ures pa u trembur nga
grykat e gatshme te mitralozave, atehere ngrihet kamandanti nga pozicioni luftarak
barkas, i afrohet Zogut dhe i shterngon doren ne sheje miqesije. Ushtari i huaji e
kishte kuptuar vullnetin e celnikte te Zogut dhe vendosmerine me e derguar nje
urdher te shenjte ne vend. Rruga per ne Tirane qe shume e veshtire per Ministrin e
Puneve te Mbrendshme per kete 25 vjecar qe ia kishte kushtuar rinine dhe jeten vec
Shqiperise.
Qeverija Kombetare u vendos ne Tirane dhe menjihere i deklaroi te gjitha
qeverite e tjera qe sundonin ne Shqiperi te rrezuara dhe proklamoi pamvaresine e
Atdheut me kufinjt politik te 1913. Kjo qeveri u njoft shpejt nga shume vende.
Edhe pse Konferenca e Paqes pati caktuar kufinjt prap se prap si Greket ashtu
dhe Jugosllavet mundoheshin me shkeput dhe me nga toka jone. Kurse Vlora ishte
ne duart e Italianeve, Korca Republik ne vehte me Francezet si sundues. Jugosllavet
gjeten nje shkak tjeter me marre nje pjese te madhe. Ata kishin strehuar Marka
Gjonin dhe me pretekst se gjoja qeverija Shqiptare po sillet keq kunder katolikeve
ngriti Mirditen me shpall edhe ata nje Republik me Markagjonin si kryetar. Ishte
tetor 1921. Fqinjet u munduan me cdo menyre me perca dhe sundue. Ata paguanin
agjenta me shti faren e luftes dhe te vllavrasjes. Bajraktaret nuk ishin mesuar me iu
bind nje qeverije legjitime. Ata deshen me vazhduar si ne kohen e turkut te percare
me tarafin dhe trimat e tyre. Ne mars 1922 u ngrit Dibra dhe i pari i saj Elez Isufi
gati e mori Tiranen. Zogu ishte akoma minister i mbredshem. Katastrofa e madhe qe
shume afer. Zogu mori vete komanden dhe njehere tregoj trimerine dhe
vendosmerine me mbrojt qeverine legjtime. Ai i dha afat Elez Isufit deri ne oren 12,
qe te dorzohej se ndryshe do te hapte zjarr. Konsulli Anglez nderhyri dhe Elez Isufi u
lejua te largohej per ne Diber me te 500 luftetare te tij bile dhe me armatim. Ketu
shihej shpirti i Zogut. Nje shqiptare nuk carmatosej kur jepte fjalen.
Elez Isufi e kuptoi se Qeverija e Tiranes luftonte per gjithe Shqiperine dhe Zogu ishte
garanti i saji.
Shqiperia qe krejt e shkaterruar nga cdo pikepamje. Qeverija e dinte qe pa
shkolla nuk kishte asnje shans. Deri ne fund te 1922 u happen 54 shkolla neper
qytete e katunde, 50 prej tyre per 3 deri ne shate vjet, Liceu i Korces. Ishte nevoje e
ngutshme me nxjerre mjeke, agronome, jurista dhe administratore me shkolle te
larte perendimore. Per kete arsye qe nga Kongresi i Lushnjes u krijuan bursa
shteterore dhe me se 100 shqiptare ishin derguar ne universitetet e Frances, Italise,
Austrise dhe Gjermanise. Nje dite kur Zogu po ngjitej shkalleve per ne Kuvend, iu be
nje atentat nga studenti Matjan Beqir Valteri. Zogu u plagos ne kembe e ne dore. Ai
tregoi nje gjakftohtesi te jashtezakonshme dhe hyri ne salle pa dhene asnje shenje
alarmi. Keshtu evitoi nje gjakderdhje fatale. Herman Berstein, minister i SHBA ne
Oborrin Mbretor Shqiptare e ka pershkruar kete fakt, ket skene, ne kujtimet e tij:
"Nje i ri budalla, Beqir Valteri nga Mati, u shti te vere ne zbatim kete plan te
kundershtareve dhe te armiqeve politik te Zogut. Beqirit ja mbushen mendjen se po
te bente kete pune ai do te konsiderohej Hero Kombetar dhe se emri i tij do te
kalonte ne histori si ai qe shpetoi vendin e tij. Me 23 shkurt te 1923, ndersa Zogu
ngjitej shkalleve per te hyre brenda ne sallen e Asamblese, Beqir Valteri ju vu dhe
shtiu dy here nga prapa kunder Zogut. Zogu, i goditur dy here ne dore dhe ne
kofshe, u fut, sic ishte nisur ne sallen e Asamblese. Delegatet e Asamblese shikuan
me sy te coroditur, kur Ai me ngadale u ul me gjakftohtesine me te madhe ne vendin
e sekretarit.. Zedhenesi i Parlamentit, i frikesuar ishte larguar dhe shume te tjere
ishin ne pikun e panikut te pergjithshem. Trupi i Zogut qe mbushur me gjak, po ai u
ngrit ne kete cast dhe nisi te flase: "Keto gjera, - u tha ai delegateve me qetesi, -
shpesh here ngjajne, ne nuk I dijme se kur dhe ku: pra merreni kete gjendje me
qetesi dhe rregull". Ne kete menyre ai i zbuti delegatet. Pastaj u nis per ne shtepine e
vet, kur te dy plumbat ia hoqen nga trupi dhe u mjekua. Per se shpejti Ai u sherua
fare dhe pas atentatit doli ne skene".

Kur kishte kalur nje muaji, ne nje rruge te Tiranes u vra Avni Ruetemi, qe kishte
vrare ne Paris tradhetarin e Shqiperise Esat Pashe Toptanin. Opozita ja ngarkoi fajin
qeverise. Fan S. Noli ishte kryetar i opozites dhe shpalli se varrimi i Avniut do te
behej ne Vlore. Atje u mblodhen te gjithe kundershtaret e qeverise. Atje Noli me nje
fjalim te zjarrte kerkoi zgjidhjen e gjendjes se vajtueshme te Shqiperise me
revolucion. Nje komision me 10 prefektura vendosen me pergatit nje kryengritje dhe
me rrezuar qeverine legjitime te Tiranes. Keshtu qe me 10 qershor te 1924
kryengritesit u futen ne Tirane pa gjakderdhje. Qeverija dhe Zogu menduan me e
lene me aq se me kundershtuar do te behej nje lufte vellavrasje dhe do te ishte ne
dobi te shteteve fqinj qe nuk linin gur pa luajtur me e shkaktuar trubullira te tilla.
Zogu me nje grup qeveritaresh shkuan ne Jugosllavi, kurse nje grup tjeter ne
Itali, me shprese se vendi do te gjente nje zgjidhje politike dhe ekonomike, me qe per
keto arsye u nis kjo kryengritje. Ky puc shteti eshte quajtur padrejtesisht
Revolucioni i Qershorit te 1924. Revolucioni eshte kur nje popull ngrihet ne kembe
dhe ndryshon krejt nje sistem shoqeroro-politik, ndryshon arsimin, kulturen,
administraten, sistemin ekonomik, industrine dhe te ndrurit e pasurise etj. Edhe
sipas xhournalistit, historianit dhe perjetuesit te asaj kohe te ndierit Tajar Zavalanit,
thuhet se qe nje grush shteti dhe ilegal. Per sqarim (Zavalni qe vete fanolist dhe
antizogist deri pas Luftes se dyte Bterore). Ne krye te qeverise u vu Bishkop Fan Noli.
Asgje nga se u premtua nuk u be. Prape po citoj Tajar Zavalanin: "Rralle ne histori
shpresat e nje populli u tradhetuan me nje menyre kaq te plote dhe kaq shpejt. Duel
ne shesh menjehere se opozita radikale ishe nje grumbull politikanesh qe vepronin
se bashku pse ishin kundra disa gjerave, dhe jo pse deshen me zbatuar nje program
konstuktive reformash administrative, ekonomike dhe shoqerore".
Sulejman Delvina qe beri pjese edhe ne kabinetin e Fan Nolit e permblodhi
qendrimin e qeverise keshtu: "Ne luftuam per te debuar partine e Ahmet Zogut sepse
kishim jeten ne rrezik. Reformat qe kerkoni ju te rinjte jane gjepura". Deshperimi me
i madh erdhi kur ai qe hodhi parrullen e revolucionit mbi varrin e Avni Rustemit u
tregua me pak revolucionar se te gjithe. Noli e tregoji vehten se ishte nje dashnor dhe
nje mjeshter i letersise por nje diletant i politikes. E ashtuquajtura Qeveria
Revolucionare e Qershorit ishte nje barke pa timon ne mes te tallazeve te furishme.
Qeverija Noliane nuk zgjodhi asnje rruge qe duhej ne ate situate: ose me zbatuar
reformat qe duheshin me urgjence ne disa dekrete revolucionare: ose per te
legalizuar pushtetin e ri duke bere zgjedhje te reja parlamentare. Qeverija e Nolit nuk
beri vec gabime fatale ne politiken e mbrendshme, por edhe ne ate te jashtmen qe i
kushtoi shtrejt jo vetem atij por edhe Atdheut. Ai shkoi ne Gjeneve per te lypur nje
hua. Dikur Lidhja e Kombeve e kishte pranur dhe perkrah Shqiperine, kurse tani ai
u pa si nje uzurpator deri sa nuk kishte provuar legalisht se ishte i zgjedhur nga
populli. Prandaj qeverite e botes nuk e njihnin si kryetar qeverije, por me i dhene
hua jo se jo. Nuk munden me lene pa permendur fjalet e zjarrta thumbuese te ketij
briljanti te gojes qe kete here qene fatale per te e per popullin. Aty Noli tha:
"Demokracia eshte mashtrimi hiprokit i popujve, parlamenti nje mortaje, zgjedhjet e
lira nje komedi; burokracija e Gjeneves, me komisione, i mbulojne merimangat….."
Ai i vuri nje damke te zeze Lidhjes se Kombeve te Bashkuara me frazen e famshme:
"Keshilli dhe Assambleja jane duke ardhur rrotull me nje qerthur pa fund dhe jane
duke prodhuar flluska sapuni".
Kjo shkoi kunder qellimit te tij, dhe ishte krejt e padrejt, se Lidhja e Kombeve e
kishte shpetuar Shqiperine tre vjet me pare nga agresioni jugosllav. Ate e kishte
piskuar miza e hakmarrjes shqiptare dhe menjehere sapo u kthye ne Tirane njohti
Bashkimin Sovjetik dhe lidhi me ta marridhenie diplomatike. Me krijuar ne qender te
Europes nje qender propogante komuniste, ne ate kohe kur Europa jetonte nen
tmerrin e Revolucionit Bolshevik, ishte nje sfide qe vuri Europen ne levisje.
U dha kushtrimi ne kancelarite e Evropes per rrezimin e qeverise se Fan Nolit,
bile qe diten qe zbarkuan ne Durres 18 perfaqesuesit e Bashkimit Sovjetik. Njohja e
Bashkimit Sovjetik dhe kritika e rende ne OKB, e ndryshuan poziten nderkombetare
te Shqiperise ndryshe c’ishte tre vjet me pare. Dhe kete ne disfavor te saj. Ahmet
Zogu me shoket e tij ne Beograd, ndegjonin me keqardhje se si u kandadis vendi i
tyre. Edhe shtetet perendimore u befasuan per ngjarjet, dhe keshtu erdhen ne
kontakt me shqiptaret per te bere dicka si per vehte dhe per neve. Zogut ia lane
duart e lira te pregatitej nese mund ta ndryshonte situaten politike te vendit te Tij qe
ishte ne shkaterrim.
Politikanet qe kishin shkuar me Zogun ne Beograt kishin luajtur nje rrol te
madh dhe ishin te ngritur. Atje ishte Xhaferr Ypi, Shefqet Verlaci, Koco Kota,
Selaudin Blloshi, Ceno Kryeziu, Leon de Gilardi e te tjere. Me forca te emriganteve
shqiptare mbrenda kufinjve te 1913 dhe jashte saj, u pregatit nje plan aq gjenial sa
qe dhe luftetaret e sprovuar dhe te vjeter u mahniten nga kjo strategji e kolonel
Ahmet Zogut. Ai porositi kryetaret e forcave qe ti shmangen cdo perpjekje sa te kene
mundesi qe te mos vritnin ushtare dhe popull se mjaft gjak ishte derdhur. Shkelja e
Shqiperise nga cetat e armatosura filloi me 13 dhjetor te 1924. Luftetaret nuk gjeten
ndonje rezistence me perjashtim te Elez Isufit ne Peshkopi dhe Bajram Currit ne
Malesi. Nuk kaluan 10 dite dhe qeverija e Nolit u shpartallua, disa u bashkuan me
cliruesit, po keshtu bene dhe populli dhe ushtrija, Ahmed Zogu hyri ne Tirane ne
krye te 9000 burrave te armatosur me 24 dhjetor te 1924, qe u proklamua si dita e
"Triumfit te Legalitetit". Per me e pershkruar kete ngjarje tragjike por te pa anshme
ja japin fjalen z. Swire qe mori mendimin e Fan Nolit per fatin qe pesoi "revolucioni" i
tije. Ne nje leter qe shkruan Noli me dore te vet, tregohej fare sinqerte: "Duke ngul
kembe qe te behej reforma agrare, bena kunder vehtes pronaret e medhenj; duke
mos zbatuar reformen agrare humba besimin dhe perkrahjen e turmave katundare".
"Kthimi i Ahmet Zogut dhe Triumfi i Legalitetit, tregoi se ai kishte me shume kuptim
politik se te gjithe kundeshtaret e tij vue se bashku". (sipas Zacalanit).
Sapo erdhi Zogu u proklamua kudo qe te mos hakmerrej askush dhe te zbatohej
rregulli dhe qetesija, nenpunesit qe ishin te qendronin ne detyrat e tyre, po ashtu
dhe oficeret e ushtrija qe ishte te mos trembeshin se nuk do te kishin pasoja edhe
pse kishin sherbyer nen Fan Nolin. Me tu qetesuar vendi kolonel Ahmed Zogu tregoi
fisnikerine e tij, patriotizmin, bindjen para ligjit, dhe pas 10 ditesh sundimi si
komandant i pergjithshem i operacionit ushtarak dhe fitues pa gjak, xhveshi rrobat
ushtarake, dorezoi shpaten dhe pushken, dhe ia leshoi fuqine ne dore Keshillit te
Larte te Rengjences me 4 janar te 1925. Xhafer Ypi si anetar i Keshillit te Larte ja
ngarkoi barren kabinetit te ri Ahmet Zogu, ketij shpetimtari dhe ringjallesit te
shpresave kombetare.

REPUBLIKA SHQIPTARE
Me 17 janar te 1925 u mblodh Asambleja Kushtetuese dhe nuk vonoi dhe
Shqiperia u shpall Republike Parlamentare sipas stilit Amerikan me nje president me
dore te forte. Kushtetuta e Republikes qe hartuar sipas asaj Amerikane , por
natyrisht duke iu pershtat Shqiperise.
Shqiperia ishte krejt per toke. Nuk kishte asgje. Luftat, pushtimet, semundjet
kishin bere kerdine ne Shqiperi. Duhej nje rregjim deri diku autoritar. Keshtu ishte
dhe ne shtetet fqinje. Me 25 janar te 1925 Shqiperia u shpall Republike.
Me 31 janat te 1925 Asambleja zgjodhi Ahmet Zogun te parin President te Shqiperise
ne mes te brohoritjeve dhe te entuziazmit qe s’mbaronte me thirrjet: Rrofte
Presidenti! Rrofte Ahmet Zogu! Gjithe bota u lajmerua dhe filluan me njohte
Shqiperine dhe me derguar perfaqesuesit e tyre. Keshtu filloi dhe ndihma ekonomike
dhe firma te huaja me ardhe ne Shqiperi se shihnin nje stabilitet dhe nje njeri te
vendosur qe ishte ne krye te vendit.
Zogu kishte shume detyra te medha per te bere. Se pari te krijonte nje
admistrate te rregullt, nje fuqi policore per te vene qetesine, gjykata dhe ligjet
moderne, zhdukjen e analfabetizmit, qe ishte rrenja e gjithe se keqes, spitale dhe
lufte kunder semundjeve ne mase si koleres, vendosjen e qetesise, shtrimi i fiseve
dhe bajraqeve qe nuk donin me iu nenshtruar nje qeverie moderne te kohes se tij.
Shqiperia ishte shume e verfer. Keshtu qe Zogu iu desh nje shtet mik per me i
kerkuar ndihme imediate. Kjo u be Italia. Te tjeret shtete per rreth na kishin
pushtuar shume vende, dhe nuk ishin te qete, por donin me ndez fesat mbrenda per
me na henger fare.
U pakesua ushtrija kombetare, me qe shkojshin shume shpenzime. U krijua
gjindarmerija dhe si inspektor i saj u emeruar koloneli i ushtrise britanike Sterling.
Zogu nuk donte me u lidh kembe e koke, vec me Italine, prandaj merrte oficiere dhe
keshilltare nga vende te tjera perendimore. Qellimi ishte me krijuar nje qetesi civile
dhe kjo u arrit deri sa ate kohe e kujtojne njerezit e thone: "Si qetesia e kohes se
Zogut mbahet mend". Ushtrija dhe gjandarmaria ishte e vogel, por shembullore.
Filluan kerkimet per nafte midis Vlores dhe Beratit. U hap Banka Shteterore
Shqiptare. Shqiperija filloi me ec ne rrugen e ndertimit dhe te perparimit me ate
takatin qe mund te kerkohej per ate kohe.
MBRETERIA SHQIPTARE
Me deshtimin e vajtueshem te qeverise se Nolit, u kuptua shpejt se Ahmet Zogu
ishte njeriu i caktuar nga fati per te ndertuar Shtetin Shqiptare te pamvarur qe
kishte mbetur i sakatuar nga rrenimet e Luftes se Pare Boterore. "Mbreti Zog ishte ne
lartesine e duhur dhe njeriu i cilesuar per ta udhehequr vendin qe natyra dhe
traditat e popullit shqiptare kerkonin". Keshtu ka deklaruar Hug H. Grant, ishminister
i SHBA ne Oborrin Mbreteror Shqiptare.
Pasi kishin kaluar 3 vjet Shqiperia Republik, njeresit politikane deshen me i
dhene vendit nje legjimitet, dhe nje autoritet me me baza dhe duke e krahasuar me
vendet qe na rrethonin, me nje fjale dhe me u mat me ata me ate pondus.. Nga ana
tjeter ishte vendosur ne Lushje nje Keshill Regjent qe ne nje te ardhme me te qete te
gjindej nje mbret. Ajo kohe qe koha me e ndritur e historise tone kombetare. Tani po
fryente era e pese shekujve te lavdishme historike tradiocioanale, ku principatat e
ndryshme caktuan nje kryeprinjes, nje trim qe doli ngadhenjyes ne lufterat kunder
grabitqare te huaj; turqeve otomane, sic ishte atehere Skenderbeu.
Me 7 qeshor te 1928 ne mbledhjen legjislative te dy dhomave te deputeteve dhe
te senatit vendoset nje zeri shtimi I nje paragrafi ne nenin 141. "Rishikimi i
pergjithshem i statutit i perket vetem Asamblese Kushtetuese". Sipas artikullit 47 te
dekretoheshin zgjedhjet e reja per Asamblene Kushtetuese. Zgjedhjet u dekretuan
me u mbajt me 17 gusht 1928. Nje asamblist duhej per 15,000..00 fryme. Kjo
zgjedhje nxorri 58 deputet. Siapas popullsise Berati 7, Dibra 6, Durresi 6,
Gjirokastra 9, Elbasani 6, Korca 9, Kosova 4, Shkodra 8 dhe Vlora 3. Asambleja e re
u mblodh me 25 gusht te 1928 dhe te gjithe perfaqesuesit folen per secilin rreth
elektoral qe perfaqsonin duke paraqitur deshiren e popullit.
Mbledhja e katert me 1 shtator te 1928 u hap ne oren 9 te mengjesit. Seanca
hapet nga kryetari Pandeli Evangjeli. Gezimin dhe entuziazmin qe ndienin
perfaqesuesit ne ate salle do ta pershkruej me fjalet e deputetit te Shkodres K.
Mjeda: "Zotnije! Ne kete stine 5 shekuj me pare, misat e popullit ishin mbledhur ne
Lezhe; ne vendin historik per me i dhuruar te Madhit Skenderbe kuroren e
Shqiperise, edhe sot Asambleja Kushtetuese eshte mbledhur per me i dhuruar
Shpetimtarit te Kombit Kuroren e Mbretrise te te Madhit Skenderbe……(duartrokitje
dhe brohoritje ne sallen e asamblese). Cou Leke, cou Pirro…cojuni o burra shqiptare,
afrohuni ketu, e Ti o i Madhi Skenderbe shih dhe gezou se shqiptaret e cuan
deshiren tende ne vend, qe Ti pese shekuj me pare deshte me e bere. Oh !
Skenderbe! Ne kete minut, sternipi yte, Zogu, po zen vendin tende, qe vete, me gjoks
te vet e shpate te vet e fitoi. A je kund Naim, po ti Vaso, ku je, eja ketu e nxjerr nja
dy vjerrsha prej zemres tende dhe tregoi botes se populli shqiptare qe ka ruajtur
gjithmone fronin e te Madhit Skenderbe, sot po krenohet, po lertesohet me te madhin
Zog, Mbretin e Shqiptareve, Oh c’dite e fatbardhe, oh c’dite e gezueshme per gjithe
popullin shqiptare mbrenda dhe kudo qe gjindet. Ne kohera me te rrezikshme qe ka
pasur Shqiperia, ai djale i ri rrezikoi jeten e vet, por vetem e vetem si te shpetoje
Shqiperine. Ne kohen e Luftes Ballkanike, djali i ri len shkollen e erdhi ne qytetin
historik te Lezhes, aty ku eshte varri i Skenderbeut dhe betohet se nuk do te la qe te
humbi Shqiperia! Ky eshte zotnij Shpetimtar i Kombit! Njaty eshte Pirroja, njaty
eshte Leka i Madh, njaty eshte Skenderi, te cilet bashke jane mbledhur me i dhuruar
kunoren e te Madhit Skenderbe, sternipit te tij Ahmet Zogut… (Brohoritje e
duartrokitje te gjata)". Asmbleja Kushtetuese shpalli njezeri Shqiperine Mbreteri
Parlamentare, Konstitucionale Demokratike dhe te Trashegueshme.
ME 1 SHTATOR TE 1928 Pasi delegatet uruan njeri – tjetrin per ligjeratat e
ndryshme kuptimplote, zgjodhen nje komision me i paraqit Ahmet Zogut nje Vendim
te Posacem me kete permbatje:
"Asambleja Kushtetonjese e mveshur me fuqirat sovrane te kombit, e aspiruar
prej deshires se shquar te popullit, per interesat vitale t’Atdheut, ne mbledhjen me
date 1 shtator diten e shtune ne oren 9 e 12 minuta me nje ze e me nje shpirte
zgjedh e proklamon: Mbret te Shqiptareve (Zogu i I) birin te dalur prej gjirit te vet
Shpetimtarin e Kombit "Ahmet Zogun" i zbritur prej familjes se famshme Shqiptare
"Zogu".
Pranohet
Duartrokitje te papreme. Komisioni u perbe prej 17 vetash nga dy per cdo rreth
elektroral. Ne oren 5 mbasdite te 1 shtatorit paraqitet Nalt Madhnija e Tij, Zog IMbret i Shqiptareve para Asamblese Kushtetuese dhe ne mes te brohoritjeve te pa
ndaluara betohet sipas Statutit te Shtetit Shqiptare.
Pas betimit Mbreti mbajti nje fjalim te shkurter qe ketu po permend disa fraza:
"Zotnije, ne mesazhin para disa diteve u pershendeta duke u uruar sukses Juve
Eterve te Kombit. Sot po iu drejtohem si shok, bashkepunetor te idealit te
perbashket. N’asht se ne fjalimin T’im nuk do te gjeni fjale te medha te kreneve te
ndershme te stolis ma krenore mos u cuditni. Se une shoh ne Kryesine e Shtetit
Shqiptare, ne te cilin titull qofte, "shembelltyren besnike te popullit dhe sherbyesin e palodhshem t’Atdheut. Sot ne minutin kur ngarkohem me detyren e rende dhe te larte te Shtetit prej vullnetit e deshires se popullit te c’faqur nepermjet vendimit te ndergjegjshem s’Uj, do te punoj duke marre parasyshe responsibilitetin moral, te cilin, heret a vone dine ta cmoje populli shqiptare me nje energji te pa kufishme per naltesine e vendit. Bota e ka marre vesht se po te lihen te qete dhe bijte e Shqipes, mund te krijone nje shtet. Mbas sodi detyren e kemi me te rende, se duhet t’i deftejme botes, se edhe shqiptari, si cdo popull i qyteteruar, mund ta marri kulturen, e cila eshte pasurija e te gjitheve dhe ideali i botes mbare. Vetem ne kete menyre, duke i siguruar vendit nje te ardhme te mire, mund te paguajm nje detyre
historike…"
Verbi Mbreteror u be "ATDHEU MBI TE GJITHA". Kete fraze shume kuptim
plote, e ka pasur Zogu ne shpirt qe ne femini, shkolle, lufte dhe ne veprimtari derisa dha shpirte.


FILLIMI I PUNES PER NGRITJEN E NIVELIT TE JETES
Jemi ne mbarim te vititeve 20. Qe nga viti 1912 kur u shpall Pamvaresia e deri
me 1922 ne Shqiperi pothaji se ka pasur lufte nga te gjitha anet si me njeri-tjetrin
per pushtet, p.sh. kryengritja e Haxhi Qamilit, Qeverija tradhetare ne sherbim te te
hyajve e Esat Pashe Toptani, Republika e Miredites, Kryengritja e Elez Isufit, ashtu
dhe me Fuqite e Huaja. Shtetet e huaja kishin fuqi ushtarake ne shume qytete deri
ne fund te vitit 1920, por dhe me pas nuk pushuan duke futur percarje per mos me i
dhene shans Shqiperise te zgjedhe rrugen e veteqeverisjes ne qetesi.
Shqiperija qe shesh lufte deri vone. Shtoi dhe gati 5 shekuj nen roberine Turke.
Pra nuk pati as mundesi, as kohe, me nis rrugen e zhvillimit. Analfabetizmi ishte nje
nga shkaqet penguese per nje zhvillim. Kjo rruge zhvillimi filloi kur Zogu u zgjodh me
qeveris si President dhe pastaj si Mbret. Zogu e kishte kuptuar qe me filluar nje
rruge civilizmi se pari duhet te garantohet sigurimi fizik i personit, sigurimi i qetesise
publike, i papunesise etj. Me mencuri dhe zgjuarsi ia arriti ne nje nivel te shkelqyer
per nje kohe shume te shkurter, si me ligjet moderne te nje kushtetute te perpunuar
dhe te pershtatur per traditat dhe zakonet tona me nje fjale nje far perzimje qe une
besoj se nuk gaboj me e quajtur Perendimore Lek – Dukagjinore.
Me shpalljen e Mbreterise, sikur populli ndryshoi botkuptimin pernjehere. Si
duket ajo enderr, qe ruanin ne shekuj per kohen e Skenderbeut, u ripertri ne nje
realitet. Fjala Mbretni dhe Mbret ishte nje besim, nje kurajo, njerezit filluan me
besuar se pas asaj apatije dhe plogeshtije me intriga dhe me percamje ja koha erdhi
me ne fund me u kthy se mbari dhe me filluar nje jete te re me optimizem se se
shpejti dhe neve do te krahasoheshim me te tjeret dhe do te ecnim ne rrugen e
perparimit dhe te civilizimit.
Megjithe veshtiresite qe kishte vendi, puna filloi ne te gjithe sektoret e jetes.
Edhe bota filloi me na ndihmuar ne nje menyre tjeter, sepse kishin besim ne nje
burre shteti, ne nje Mbret qe edhe populli tani kishte besim te madh ne te. Ketu dua
me permend se ne kohen e Zogut filluan reformat ne cdo sektor, natyrisht ne shkalle
te vogel se ashtu ishte mundesia ekonomike dhe sikurse thash me pare dhe niveli
arsimor. Iu desh me derguar njerez jasht me bursat e shtetit per te studiuar qe te
krijoheshin kuadro per ngritjen e vendit. Filluan me u ngrit shkolla, jo vetem ne
qytete, por edhe ne fshatra. Numri i shkollave arriti ne 511, i nxenesve ne 26,681
dhe i mesuesve ne 817. Keta ishin ne vitin 1923. Ne vitet e Monarkise numuri i
nxenesve te shkolles fillore u rrit ne 56,634. U hapen me shume shkolla te niveleve
dhe profesione te ndryshme. U shtuan shkollat femerore. U hapen 500 kurse kunder
anafalbetismit. Kurse per gra dhe vajza, u hapen kurse edhe per me alfabetue, edhe
per me mesuar profesione te ndryshme.
Dergoheshin per studime jasht shtetit me burse 100 studenta, kurse afro 400
studjonin jasht shtetit ne shkollat e larta me perkrahjen e prindereve. Librat e
mesimit u permiresuan. U formua nje keshill armisor per tekstet dhe si dialekt u
zgjodh ai i Elbasanit, me qe ishte i kuptueshem per te gjithe. At Gjergj Fishta e ka
quajtur me te drejt "gjuha e mushkes". U hapen edhe konvikte prane shkollave me u
dhene mundesi dhe femijeve te fshatrave me mesuar ne shkolle 5 klasore dhe te
mesme.
U hap instituti privat me emrin Shkolla Teknike e Kryqit te Kuq e te rinjve
amerikan, Gjimnazi i Shkodres, Liceu I Korces u zgjerua, konviktet ne Shkoder, ne
Kolgecaj per prefekturen e Kosoves, ne Kastriot, Diber, Skrapar, Mat, shkollat e
mesme si Shkolla Tegtare e Vlores. Gjimnazi i Tiranes dhe ai i Beratit. Me 1934 u
shtetzuan te gjitha shkollat qe te mos i linte shume fushe veprimi propogandes se
huaj. U hapen muzeume dhe bibloteka. Ne muzeumin Kombetar me 1928 e vizituan
1785 veta, kurse me 1937, gjithsej 15,276. Keto qen disa shembuj.
Infrastruktura nuk ekzistonte pothuajse fare. Kjo filloi me u ngrit natyrisht me
ngadalesi, por me vendosmeri dhe optimizem. Lidhjet me krahinat e kadundet ishin
te veshtira, se natyra e vendit eshte e ashper. Keshtu qe filloi riparimi i rrugeve,
hapja e rrugeve te reja, ngritja e urrave. Ato 1,500 km rruge qe ekzistonin ishin
shume te pasigurta dhe qe duheshin te riparoheshin dhe paralel te hapeshin rruge te
reja. U ngriten 100 ura me nje gjatesi deri me 470 metra dhe nja 100 ura deri ne 10
metra. Programi i ministrise se ndertimit permblidhte ndertimet e porteve, rrugeve,
urave, kanalizimeve dhe tharje kenetash, ndertesash, institucione, banesa etj. Gjate
kohes se rregjimit te Zogut u ngriten ma se 400 ura, u happen shume rruge, u
asfaltuan rruge qe lidhinin shume qytete. Ato jane edhe sot dhe kane nje vlere
historiko-artistike te nje populli optimist per nje te ardheshme me te mire.
Dua te permend se mjaft qytete u lidhen edhe me linja ajrore si Tirana, Shkodra,
Vlora, Korca dhe Gjirokastra. Ndertimi i Kryeqytetit filloi ne stilin perendimor. Vlen te
permendim gjashte pallatet e bukura te ministrive qe edhe sot jane ne vend te pare,
bulevardi i bukur, lulishtja ne sheshin Skenderbej, Spitali Ushtarak, Spitali Civil me
shume pavione etj. Po keshtu cdo qytet kishte planin e vet te ndertimit dhe te
rregullimit.
Filloi elektrifikimi. Me ndihmen e shtetit filluan me u installu 2655 familje
imigrante nga krahinat e pushtuara te Shqiperise. Shteti u dha 60071 dylym toke.
Shqiperija beri lidhje diplomatike, tregtare, ekonomike, kulturore dhe turistike me
shume vende te botes.
Shqiperija me te drejt pat shkel ne rrugen e qyteterimit dhe kishte ne vend po te
njejta perfaqesi sikurse shtetet e perparuara. Dua te permend se ne vendin tone ka
pasur ambasada qe ne vitin 1920 si p.sh. Italia 1920, Anglija 1921, SHBA 1922,
Franca 1922, Jugosllavija 1922, Greqija 1923, Gjermania 1924, Bullgarija 1925,
Rumanija 1925, Turqija 1926, Spanja 1929, Rusija (Perfaqesohej nga Athina) qe ne
vitin 1935…..Gjithsej 18 ambasada. Kishte dhe shume konsullata qe po i permend
per kuriozitet qe nuk e kemi degjuar me pare psh. Ne Tirane kishte 7 konsullata si e
Japonise, Suedise, Italise, Hollandes, SHBA, Rumanise dhe Greqise, ne Durres 6
konsullata si e Britanise, Belgjikes, Rumanise, Norvegjise, italise dhe Frances, ne
Shkoder 3 konsullata, ne Vlore 5, ne Gjirokaster1, ne Sarande 2.
Keto tregojne se kishte filluar, nje levisje, nje aktivitet pune, tregtije, kulture dhe
turizmi, sepse, kur nuk ke mardhenije pune e interesi bilateral nuk ke nevoje me pas
kaq perfaqesues ne nje shtet si Shqiperia e porsa lindur, e vogel, e varfer dhe shume
e prapambetur.
Drejtesia filloi ne stilin e botes se qyteteruar. Reforma e legjislacionit shqiptare
qe shembullore. Projektligjet hartoheshin nga Keshilli i Shtetit, nje nga entet me te
vlefshme te funksionit te Monarkise. U aprovuan nje rradhe ligjesh dhe kodesh te
adaptuar nga me te perpanuemit e perendimit. Kodi Civil, Kodi Penal, Kodi Tregetar
dhe Keshilli Kontrollues jane disa nga veprat me te cmushme te periudhes se
pamvaresise ne kohen e Monarkise. Perdorimi i sitemit metrik, perdorimi i
operacionit bankar, barazia e burrit me gruan etj.
Dua te permend se te mendojsh ne cfare gjendje ndodhej Shqiperi, me ate
fantazi fetare me e bind popullin me ligj dhe bindje pa gjak dhe burg, ishte nje
mjeshtri, zotesi qe vetem Ai, Ahmet Zogu, e beri. Ne pershendetje te perfaqesise se
"Gruas Shqiptare" me 10 dhjetor te vitit 1929 Mbreti u shpreh keshtu:
"Nje nga ditet me te lumtura te jetes s’Ime eshte kjo dite kur po shoh para Meje, Ju
Zonja Shqiptare, dhe ju falenderoj nga zemra per urimet qe me beni. Ju cfaq
kenaqesine Time per inisjativen qe keni marre me ndryshuar jeten shoqerore.
Ne qofte se gruaja shqiptare nuk do ta beje, si duhet, detyren e Nenes, dhe nuk do ta
tregoje kurajon e saje per ti sherbyer ndryshimit te jetes sahoqerore, atehere
organizimi qe kemi filluar do te mbetet mangut. Dua nga gruaja shqiptqre jo vetem te
paraqisi elegancen dhe nderin, por edhe te jete nje element i dobishem per
patriotizem".
Kryetarja e delegacionit mbajti nje fjalim e nder te tjerash tha: "Nena Mbreteresh
i dha gruas shqiptare shembullin e shkelqyer per rritjen e femijes".
Mbreti i pergjigjet: "Tani cdo portokolli dua me shtua: Jam nga ata qe e ndiej
dashurine dhe respektin ndaj Nenes. Nena, deri diku perfaqeson Atdheun per
njerine. Nena ben njerine per Atdheun, Kombin. Nuk duhet t’a quani Familjen tone
jashte rrethit t’uaji; jemi si ju, bijte e kesaj toke, bijte e ketij Atdheu; burrat e kesaj
familje jave vellezerit e juaji, femrat jane motrat e juaja dhe Nena eshte Nena juaj.
Froni Jone bazohet ne dashurine e popullit. Familjen t’one gjithsecili do ta gjej gati
per nevojat e tij dhe per intersin e Kombit". Me 10 mars te vitit 1937 u hap java e
"Gruas Shqiptare" me moton: "Skllavja e Cliruar". Zbulimi i fytyres se gruas u be me
ligj. Filloi heqja e ferexheve. Dita e 10 marsit qe sheh femren shqiptare te lire pas kaq
shekujsh skllaverije e vuajtje, krenohet lumturisht me heqjen e mbuluses absurde qe
simbolizonte kohen e erret kur ajo ndahej nga jeta nga nje rradhe paragjykimesh te
trasheguara prej sundimit te huajit.
Emancipimi i gruas u be dhe me ligj. Zogu dhe mbare familja e Tij, kishte dhene
shembull qe shume kohe me pare. Si Nena e Tij ashtu edhe motrat dhe i gjithe fisi i
kishin hequr ato rrobet e kohes se Turqise dhe visheshin si cu quajt allafranga
(civilizuar).
Financat u rregulluan sipas ligjit, doganat, taksat, sistemi monetar, monopolet,
huanat shteterore edhe pensionet. Persa i perket pensionit qe ishte nje gje e pa
njohtur filloi me hyre ne rruge qe ne vitin e krijimit te qeverise se Kongresit te
Lushjes, por per arsye te lufterave dhe crregullimit nuk funksiononte. Punetoret e
shetit linin 5% te rroges per pensionin. Pensionet paguheshin, por e drejta me dale
ne pension nuk qe rregulluar. Por me 3 nendor te vitit 1937 u krijua me ligj Drejtoria
e Pergjithshme e Pensioneve per civila me nje karakter relativ autonom, kurse
Ministrija e Financave kishte pergjegjesine juridike.
LUFTA PER MEKEMBJEN E EKONOMISE KOMBETARE.
Shiperija ka qene dhe eshte nje vend agrar, por e mbetur ne shkallen me te ulet
te asaj kohe, ne krahasim me te gjithe vendet e Europes.. Nga vitet 20, kur
Qevererija e Lushjes mori legjimitet, filloi hapi i pare drejt nje ngritje, por me shume
ngadale.
Ne fillim, ne kohen e Repuplikes, u krijua Ministria e Bujqesise dhe e Pyjeve,
por me 12 frur te vitit 1929 u nderrue ne Ministrine e Ekonomise Kombetare. Filluan
me u kultivu dritherat te zgjedhur, dhe filluan me u marre farera nga jasht. Banka
bujqesore e sapokrijuar filloi me dhene ndihma per kultura te ndryshme.
Shqiperia, ky vend i varfer, i posa dalur ne drite, filloi me u perzie me boten e
madhe. Ajo mori pjese me prodhimet e saja ne ekspozitat e ndryshme te asaj kohe qe
mbaheshin neper bote: si Panairin Nderkombetar te Arteve dhe teknikes ne Paris, ne
Panairin Nderkombetar te Budapestit.
Qeveria filloi me ndihmuar bujqerit me vegla punimi te bleme nga jasht si me
1929 u blene nga Greqia 4000 parmenda dhe 200 trina hekuri, kurse nga
Cekosllovakija 1400 parmenda dhe 150 trina. Me vone filluan me u ble makineri me
te avancuara.
Filloi kultivimi i ullirit me 1934 me 46500 rrenje kurse me 1937 me 381050.
Kultivimi i duhanit u zhvillua ne menyre me te studjuar. Filloi nje aktivitet
eksperimentimi ne te gjithe sektoret e bujqesise, blegtorise, bimeve industriale etj.
Ne vitin 1929 u ngriten 8 stacione meteorologjike. U hapen shkolla bujqesore.
Ne Lushnje u hap nje shkolle bujqesore, Fidanishtja Shteterore u ngrit ne Laprake,
Instituti Zooteknik ne Xhafzotaj etj.
Qeverise i duhej te luftonte kunder semundjeve te ndryshme qe ishin perhapur
ne Shqiperi, per arsye te vobektesise dhe te prapambetjes. Gjendja shendetesore
ishte si mos me keq. Spitalet i njihje me gishta, kurse specialiste kishte vetem 50 ne
vitin 1920. Gjate rregjimit Mbreteror u hapen spitale neper qytete kryesore,
dispanceri ne vende me te vogla dhe abulanca, ambulanca antiveriane, stacione
antimalariken, qendra higjenike, loboratore bakteriologjike, ingjineri sanitare, mami
dhe agjenta shendetesore. Po ashtu edhe mjeke te shkalleve te ndryshme si: mjek i
posacem, mjek i bashkise, mjek komunal dhe mjek qeveritar.
Lufta duhej drejtuar semundjeve te zakonshme, por me shume kunder
semundjeve ngjitese si per njerezit, ashtu edhe per kafshet. Malarja bente kerdine ne
Shqiperi. Ne analizat e nxenesve te Gjirokastres, Durresit, Vlores dhe Beratit ishin
mbi 55 perqind me symptoma te malaries. Me ndihmat e miqeve te huaji te
Shqiperise u be nje lufte e sukseshme kunder semundjeve ngjitese. Me krijimin e
Institutit antimalarik nen drejtimin e Fondacionit Rrokfeler dhe te specialisteve
shqiptar, si dr. Ashta, u hapen dege te ndryshme ne shume qytete. Pervec sherimit
me ilace luftoheshin dhe folete e mushkonjave. Sipas analizave qe u bene ne vitin
1938, perqindja e femijeve me symptoma te malaries kishte zbritur: ne Tirane nga
42% ne 11%, ne Berat, Vlore dhe Durres ishte pergjysmuar. Keshtu qe ne nje kohe
kaq te shkurter u korr nje sukses gati i pabesueshem.
Edhe lufta kunder semundjeve te kafsheve shkonte paralel. Shqiperija kishte 6
milion bageti te imta dhe te trasha me nje vlefte prej 100 miljon franga ari qe ne vitin
1927. Por keto ishin me nje numer te madh semundjesh. Ministria e Ekonomise mori
masa profilaktike nepermjet dispanserive veterinare duke vaksinuar dhe shpernda
ilace.
Tregtia u garantua me ane te Kodit Tregetar. Por meqe ishim pa fabrika dhe pa
punishte te medha nuk mund te flasim per tegeti, por edhe kjo filloi me ate takatin e
kohes. Me teper prodhime blegtorale eksportoheshin per te importuar lende te pare
te industrise se lehte dhe farera te zgjedhura.
Jemi ne vitet 30, kur ne Bote filloi depresioni ekonomik. Ky depresion solli
sisteme te rrezikshme ne Bote qe do te shkaktonte tragjira gjyshekullore, sikurse e
perjetuam edhe ne. Shqiperija kishte hyre ne rradhen e vendeve te qyteteruara sapo
filloi pununen Qeverija e dalur nga Lushnja. Ministri i Puneve te Mbrendeshme
Ahmet Zogu propozon dhe me 30 djetor te vitit 1921 themelon Kryqin e Kuq
Shqiptare dhe me 2 gusht te vitit 1923 u be anetar i Kruqit te Kuq Nderkombetar.
Nen kujdesin e Kryqit te Kuq u hapen shkolla, jetimore, streha varferore, azilet e
para te pleqeve, ndaheshin dhe gjella per te varferit ne disa qendra.
Aktivitetet sportive nuk mbeten pas. Shqiperia filloi me marre pjese ne
kampionatet e ndryshme te lojrave. Vlen te permendim kampionatet e futbollit, notit,
ciklizmit, atletikes se lehte. Ne vitin 1932 Shqiperia u pranua si anetare e FIFA-s. Ne vitin 1933 mori pjese ne lojrat olimpike te Ballkanit ne Athine, me 1934 merr pjese ne garat e Sofies.
Artizanati Shqiptare filloi nismen e tij. Filluan te dalin ne drite mjaft punime
artistike, dekoracionale, piktura, skulptura, fotografimi etj. Me 24 maj te vitit 1931 u organizua nje ekspozite e artit ne Tirane. Dy shkolla u hapen ne Tirane, njera e vizatimit dhe tjetra e Institutit Teknik. Shqiperija u perfaqesua ne Ekspoziten e Parisit me 12 vepra te punuara nga nxenesit e shkolles se vizatimit.
Filluan me u formua kore, orkestra dhe teatro. Tearti shqiptare nisi te veproje si nje foshje e njome qe kerkon te gjeje fushen e artit te vertete. U vune ne skene edhe
pjese te veshtira.
Per te krijuar nje imazh te mire per turizmin filluan me u botu broshura te
bukura nga natyra shqiptare me ane te Entit Shteterore te Turizmit. Se pari u moren
masa legjislative. U hartua Kodi per mbrojtjen e rrugeve dhe te qarkullimit. Shume
perparimtare qe edhe dalja ne qarkullim e Kartes se Turizmit. Kjo i jepte turistit, si te mbrendshem ashtu dhe te jashtem nje perkrahje dhe informacion shume te
dobishem. Ishte e shkruar ne frengjisht dhe shqip. U krijua edhe nje statistike per
hyrje dhe dalje te turisteve. Po marr nje shembull per vitin 1936; Numri i vizitoreve
te huaji ishte 3742 veta, numri I diteve te kaluara ne Mbreteri 10559 dite, diviza si
kapital qe ka hyre ne Shqiperi nga keta 125708 franga ari. U bene lidhje me shoqata
turistike nderkombetare si: Qendren Nderkombetare te Turizmit, Unionin
Internacional dhe Organin Zyrtare te Propogandes per Turizem, Zyra Internacionale e
Shkembimit Aleancave Internacionale e Hoteleve dhe Aleanca Internacionale e
Turizmit. U shkembyen perfaqesi turistike me Parisin, Vienen, Amsterdamin,
Londren, Athinen, Pireun dhe Dubrovnikun. U lidh nje linje e rregullt Shkoder –
Dubrovnik. U lidhen marreveshje me shoqerite e flotave per vizita me vapor ne portet
shqiptare e anasjelltas. U kryen 3 filma dokumentar mbi vendin tone. Filluan botime
dhe afishe ne gjuhe te huaja.
Ne cdo hap sheh se vendi yne kishte hyre ne rrugen e botes se zhvilluar. Edhe
pse neve ishim te varferit dhe me te prapambeturit, jo per fajin tone, por te roberise shume shekullore, prap nuk deshem me u demoralizuar dhe me vazhduar sikur
qeme. Kurre ndoshta populli me pare nuk kishte pare automobila, tani u krijua dhe
Klubi Turistik dhe Automobilistik Mbreteror. U bene lidhje me shoqata dhe klube
nderkombetare.

SHTYPI I EPOKES ZOGISTE
Mund the thuash me plot te drejt dhe bindje se shtypi pati lulzimin me te
vrullshem se asnjehere. Censura Shqiptare nuk funksiononte si ne Gjermani dhe
Itali. Regjimi i Shqiperise nuk kishte nje monopol ideologjik, si keta dy vendet qe
permenda, si Gjermanija dhe Italia qe ishin shtete partiatike dhe me nje diktature
policore. Keshtu qe ne Shqiperi botoheshin shume libra dhe gazeta. Edhe nga jasht
hynte mjaft materiale i cdo ideje, bile fatekeqesisht dhe propogande komuniste, qe
me vone i hengri koken vendit dhe popullit gjate me shume se 50 vjet.
Ketu dua me permend disa gazeta dhe revista te ndryshme sepse ato jane
riperteri pas 50 vjetesh. Shembuj; "Albania" e New Jorkut, "Arbrnija", "Besa",
"Demikracija", "Drita", "Djersa e Popullit", "Jeta e Re", "Kosova", "Kombi", "Rilindja Shqiptare", "Shqiperia e Re", "Sporti Shqiptare", "Populli", "Vatra", "Vllaznia"…….
Mbi 30 gazeta me tituj te ndryshem.
Revista: "Bujqesija", "Ekonomisti Shqiptare", "Edukata e Re", Hylli i Drites",
"Ilirija", "Jurisprudenca Shqiptare", "Leka", "Mesuesi", "Minevra", "Shekulli XX",
"Shqiptarja", "Diana", "Java", "Kombi", "Ekonomija Kombetare"… Revista mbi 30
tituj.